2009 елда матбугат иреге торышы

Интернет мәсьләсендә мин чи надан. Интернетка кереп булмас ахры дип борчылуым, "интернетны чикләп була, Иранда, Кытайда чиклиләр" дигәнне укыгач булды. Русиядә дә чикләрләр ахры, Вил Мирзаяновның Россиядә яшәүче тел белмәгән татар егетләре үтеп керә алмаган җирдән җыйган яңалыкларын башка укып булмый икән дип уйлаудан шундый аңлаешсыз җөмлә язып куйганмын.
Дөресен әйтим, татар милләтенә бүгенге көн киң күңелле кешеләр җитмидер кебек. Тимер мичкәгә бикләнгән күселәр кебек бер-беребезне ашамыйбызмы икән?! Миңа Муса Җәлил дә аның белән бәхәсләшкән Гариф Солтан да кадерле. Алар үз-үзләре булып калалган. Икесе дә татар милләтенә хезмәт иткән! Бүген инде бездә Сөембикәне дә хурлау бара. Янәсе Казанны басып алырга килгән... Татарның Идегәй кебек алтын баганасын кисәргә маташулар да булды. Милләттән аны башта Сталин тартып алырга маташты, аннары үзебезнең татарлар да Сталинга булышырга көчәнеп карады: Янәсе Идегәй уңай герой түгел икән! Гаҗәп бит, ә! Әйтерсең дөньяда фәрештәләр генә яши!. Миңа калса, бик теләгең булса теләсә кемгә бәйләнергә була.
Шуңа Римзил Вәлиевка бәйләнүчеләрне күңел тарлыкларыннандыр дип уйлыйм. Ни өчен, чөнки элек "Азатлык"ны өйдә дә яратып тыңлый ала идек. Мәскәү бетертте. Бер мәҗлестә "Их, "Азатлык"ны рәхәтләнеп тыйлый идек" дип кайгыручыга Римзил Вәлиевның: "Азатлык"ны интернеттан да тыңлап була" дип әйтүен ишеткәч колак торды. Башка кеше сөйләсә әле игътибар итмәс идем. Интернетлар куйдырып маташып йөрергә болай да вакыт юк. Тукта, мәйтәм, Римзил юкны сөйләмәс. Ул элек латин-яңалиф белән "Дөнья" газетасы чыгарган иде. Аннары "Идел" журналын нигезләде һәм бер ел җитәкләде. Укып туймаслык җурнал иде. Вәлиевтән соң килгән мөхәррирләр журналның Римзил тапкан образын дәвам генә иттерделәр. Ә интернетка керсәм шул кешене сүгү бара. Кем сүгә диген син! Әлбәттә Римзилнең Мирзаҗанов кебек үк гадәттән тыш батырлык эшләгәне юк, шулай да аңа бәйләнерлек нәрсә күрмим! Артык сактыр бәлки. Әмма безнең Россиядә хәзер сектотлар гына бик кыю кылана. Үзләренә кушылып кычкыручыны тотып биреп үз рәхәтен озынайтыр өчен!.

Tatarstanda süz irege, matbugat irege turında süz alıp baru mömkin tügel. Eger tatar xalkın yaklap ber süz eyteseng iken, yeki ruslarnıng kırın eshen urtaga chıgarasıng iken sine sud zalı hem törme köte. Bu problemalarnıng dönyaga isheteluwe bik yaxshi.

Димәк, бик тиздән интернетка да керә алмыйбыз! Солтан улы Владимир Ильич Ленинны уку кызык иде! Китап та язмас инде. Гел "Вызов"ны гына укып торып та булмый. Язса да Америка турында гына язар, әмма ансы инде кызык түгел. Америка турында укыганчы компромис белән яшәгән Шәймиев китапларын уку күбрәкне бирә. "Вызов" китабының герое үкенә, янәсе, профессор Соколовка каршы торалмадым, компромисска бардым дип, ә миңа калса ул искиткеч акыллы эшләгән. Әнә кар көрте чыршы ботагын баса башлагач тегесе иелә дә өстендәге карны аска мәтәлдереп төшереп җибәрә. Аны нигә гаепләргә – иелмичә сынып калсын идеме?! Иң мөһиме, Солтан улының, миңа калса намусы белән компромисска кермәве!. Шуның аркасында "Вызов"ны яза алган. Шулар нәтиҗәсендә, иң-иң мөһиме, үз мәнфәгатьләре өчен бөтен җир шарын ЗЗ белән агуларга җыенучыларны фаш итәрлек урынга үтеп кергән!
Шуңа башкаларны да сынган чыршы ботагы булырга үгетләмәгез. Сез бөркеттер, югарыдан Сезгә күбрәк күренәдер, әмма бөркетнең үткен күзенә күренми торган нәрсәләр дә күп! Бабагыз яшәп алган якларда патшалык иткән Һарун әл Рәшид ( бер үк вакытта яшәгәннәр димим) халык арасында хәерче киеме киеп чыгып халыкның тормышын якыннанрак күреп белергә тырышкан.Россия шартларында яшәүчеләрне ашыгып судить итү кирәкмәстер. Тормыш күпкырлы. Кешеләр төрле.

Tatarlar dönyadagı ing bexetsez xalık. Monıng sebebe tatarlar 500 eldan birle kollıkta yeshiler, anıng öchen bu kollıkka karshı - AZATLIK öchen armıy-talmıy axırga kader köresherge kirek. Bexetneng nigezende AZATLIK yata ul.

Азатлык радиосы Русияда дин иреклеге кысылу турында АКШ хокумэте каршында булган комииссия (Commission on Intrernational Religious Freedom) доклад буенча резюме урнаштырды. Эйбэт эш. Эммэ, менэ анын хокумэткэ кинэш итеп карар проектын курсэтмэгэн. Жэл Э бит анда шулай ук матбугат буенча да тэнкыйть куп, шуна курэ Азаталык радиосы буенча да ул карар проекты узгэрешлэр кертуне сорый. Менэ нэрсэлэр анда куз алдында тотылган. Татарстаннын соргендэге хокумэтенен бу проектта олеше бар.
1. Барлык нигезлэрдэ урыс хокумэтеннэн дин иреклеген тэмин иту буенча реформалары тэлап итэргэ.
2. Русияга карата "Смит тозэтмэсен" кулланырга.
3. Русиядагы ситуацияны контроль астында тотырга.
4. Регулярно милли иминлек шурасы белэн Русиядагы дини иреклеклэр буенча тугэрэк остэллэр оештырырга.
5. Русидагы хокумэткэ бэйлэнмэгэн оешмаларны финансларга.
6. Русияда дини эзэрлеклэулэргэ каршы корэш очен Русия адвокатларын укыту программасына ярдэм итэргэ.
7. Халыкара стандартларны урыс теленэ тэржемэ итеп, аны АКШнын Мэскэу илчелеге сайтына хэм юридик департамент сайтына куярга.
8. Русия гражданнарына АКШ тарафыннан финансланган радио хэм ТВ, интернетларга керуне тэмин итэргэ.
9. Тулы кулэм белэн "Голос Америки" радиосын торгызырга.
10. Русиядагы хэллэр турында "Голос Америки", радио "Свобода" ларда яктыртуны элеккеге нигезгэ (СССР вакытындагы кебек) нигезгэ кайтарырга, аларнын сотрудникларын эшкэ алу буенча шулай ук элеккеге нигезгэ кайтырга (узегез анлыйсыз, ФСБ сотрудникары монда инде булмаска тиешле - В.М.).
11. Милли азчылыклар теллэрендэ алып барылган Радио"Свобода" ны, мэсэлэн, татар телендэгесен хэм тонъяк кавказ халыклары телендэгелэрне финанслауны кочэйтергэ.
12. Татарстан хэм башка моселман регионнарында студентлар алышу прогаммасын кинэйтергэ.
13. Рамазан Кадыровка виза бируне тукатырга хэм анын барлык банклардагы акчаларына арест салырга.
14. Русиянын ВТО га керуен кеше хокуклары белэн бэйлэргэ.
15. Барлык Русия белэн уткэрелэчэк сойлэшулэрне Чечнядагы гуманитар кризис белэн бэйлэргэ.
16. Русия хокумэтен ПАСЕ карарларын утэргэ чакырырга.
17. Русия хокумэтен тыелган эдэбият исемлеген бетерергэ чакырга.
18. Русия хокумэтен 280 хэм 282 УК статьяларын тик гэдэттэн тыш вакытларда гына кулланырга чакырырга.
Инглиз теленэге вариантын монда карагыз: http://www.uscirf.gov/images/annual%20report%202010.pdf

Купме ил хэерче, шул кэдэр анда кеше хокуклары хэм матбугат кысыла. Тик менэ кайчагында, нигэдер шуны кысучылар шушы радио битлэрендэ урын алалар, шунысы анлашылмый. Бит, аларнын кулында барлык 100 процент Татарстан матбугаты. Шул житмиме аларга? Курэсен, кайберлэргэ бал мичкэсенэ кашыклап дегет салу балнын тэмен торлэту дип тоеладыр. Алай булса, бу бозылган тэм тугелме?