Helen M. Faller. Nation, Language, Islam. Tatarstan’s Sovereignty Movement. CEU Press, 2011, 303 б.

Баштан ук шуны әйтеп була – Һелен Фаллерның бу хезмәте икенче бер американ авторы Katherine Graney'ның “Of Khans and Kremlins: Tatarstan and the Future of Ethno-Federalism in Russia” китабыннан үзенең тирәнлеге һәм чынбарлыкны дөрес чагылдыруы белән аерылып тора. Бәлки моңа авторның югары квалификациясеннән тыш, аның ел ярым Татарстанда яшәп алуы да сәбәптер.

Кереш сүздән үк укучы авторның кискен һәм объектив карашлы икәнен аңлый. Мәсәлән, “Шулай итеп, Татарстанның суверенитет хәрәкәте Татарстанда хөкем сөргән урыс культура һегемониясен нейтральләштерсә дә, ул социаль һәм сәяси структуралар тарафыннан чикләнде һәм шуңа күрә аның (хәрәкәтнең) милләт төзү амбицияләренә киртә салынды», дип ул үзенең позициясен ачыклый.

Фаллер ханымның төп максаты – татар телендә сөйләшкәннәр белән сөйләшмәгәннәр арасындагы фәлсәфи һәм чынбарлыкны кабул итүдәге аерманы өйрәнү. Ул, 1986 елдан башлап татарча сөйләшүчеләрнең дөньяга карашлары бик зур үзгәрешләр кичерүен ассызыклый. «...Милләт төзү суверенитетлы дәүләткә китермәгәч, аның теләнмәгән нәтиҗәсе булып татарча сөйләшә торган татарларның урысча сөйләшә торган күршеләреннән, коллегаларыннан, дусларыннан һәм хәтта кардәшләреннән ераклашу булып тора”, дип өсти. Шунысы да кызык, автор 90-нчы еллардагы милли хәрәкәтнең вакытлыча уңышларын, минемчә, нигезсез рәвештә деколонизация дип атый. Шулай да ул  “деколонизация”нең Путин заманында бөтенләй диярлек юкка чыгуын таный.

Татар халкының тарихына тукталып, Фаллер ханым аны чиста болгарлардан чыккан дип бара һәм бу факт татарларның чыгышы берүк вакытта европалы икәнен һәм җирле халык буларак Чыңгызхан гаскәре белән берничек тә буталмаганын күрсәтә, дип өсти. Шунысы аяныч, автор берничек тә Чыңгызхан гаскәрләренең күпчелеге (80% ка якыны) төркиләрдән торганын белмәгән кебек. Шул ук болгарларның ата-бабалары – һуннарның да Чыңгызхан якларыннан чыкканы бүген инде беркемдә дә шик уятмый.

Дөресен генә әйткәндә, авторның татар тарихы өлкәсендәге киңәшчеләре һәм чыганаклары җитешле дәрәҗәдә түгеллеге күренә. Шулай да, ул татарның соңгы чор тарихын якынча дөрес чагылдырган дияргә була. Бигерәк тә, татар телен саклау һәм аны өйрәнү мәсьәләсе өлкәсендә. Мәсәлән, автор 1917 елда Казанда 31 татар мәктәбе булса, совет чоры азагына алардан бары берсе генә исән калганын ассызыклый. Татар теле тик авылларда гына укытылганын да өсти.

Автор шулай ук Татарстанның суверенитеты тарихын да яхшы тасвирлый. Суверенитет сүзен ул бик шома, аның нигезендә төзелгән килешүгә тиң термин дип өсти. Шулай да авторның Татарстан белән Русия арасында яңадан имзаланган килешүендә суверенитет сүзенең инде булмавын да билгеләп үтүен күрми калып булмый. Katherine Graney, мисал өчен, суверенитет әле дә бар, яңа килешү турында сөйләшүләр баруы шуны күрсәтә, дип исәпли. Ә Фаллер ханым 2006 елда Казанга кабат килгәндә анда беркемнең дә суверенитетны да, бәйсезлекне дә искә алмаганын бик ачык күргән.

Үзенең лингвистик тикшеренүләрен нигезләгәндә автор бүгенге көндә “татарлар үзләрен берләштерә алырлык милли идеягә таба юл тотмый” дигән нәтиҗәгә килә. Шул ук вакытта ул үзенең бер чыгарма очракка тап булуын – чиста идеологиягә бирелгән Фәүзия Бәйрәмованы очратуын, аның Чаллыда яшәп гомумтатар агымыннан инде ераклашуын билгеләп үтә. Автор үзенең татарга карата симпатиясен яшерми, әмма аны ул алдан ук билгеләнгән максат дип танымый. «Минем максатым – ничек итеп татар телендә сөйләшүчеләр дөньяны шул телдә сөйләшмәгәннәр белән чагыштырганда башка төрле итеп кабул итүләрен күрсәтү», ди Фаллер.

Китап сигез бүлектән тора. Һәр бүлектә татар телендә сөйләшүчеләрнең рус телендә генә сөйләшүчеләрдән ничек итеп аерылуы күзәтелә.

Беренче бүлектә автор урысларның Казанны алганда искиткеч ерткычлык күрсәтүенә тәфсилләп туктала. Шәхсән минем өчен бу вакыйга инде яңалык булмаса да, аның турында укыганда американ авторының язмасы соңгы кан тамырларына кадәр тетрәндерә. Ул шулай ук, шәһәр канга батырылганнан соң, алдагы гасырларда татарны аңа якын да җибәрмәгәннәрен яза. Ә инде оккупация режимы төзелеп беткәч, урыс хакимияте татарны аңлы рәвештә надан итеп тоту сәясәтен алып барды дип өсти. Нәкъ Америка үзендәге колларын уку-язуга өйрәтүдән тыйган кебек, ди ул. Татар халкы һәр мөмкинлектән файдаланып мәчетләр төзи, әмма аларны патша боерыгы белән җимереп, яндырып торалар. Мәсәлән, Елизавета боерыгы белән генә дә 400дән артык мәчет җир белән тигезләнә. Бераз җиңеллек бары тик Екатерина вакытында гына килә. Ул да моңа мөселман татар-башкортларның 1755 һәм 1774 елларда баш күтәрүеннән соң гына бара.

XIX гасыр азагында татар мәгърифәтенең үсешен тасвирлаганнан соң, Фаллер ханым аның бигрәк тә XX гасыр башында чәчәк атуына туктала. Моны ул төрле статистик мәгълүматлар белән нигезли. Шул ук вакытта урыс хакимиятенең татарны дөнья һәм урыс язучылары иҗаты белән таныштырудан тыйганын әйтә. Мәсәлән, Гоголь, Толстой һәм Пушкинның сатирик әсәрләрен татар телендә тарату урыстан көлүгә китерә ала дигән курку була. Шулай да 1905-1917 елларда бер Кәримовлар нәшрияты генә дә 1294 төрле китап һәм гомүмән 14 миллион данә әдәбият әсәрен басуга ирешкән. Шундый башка уңышларны китереп, автор 1917 елдагы Казан халкының милли торышын билгеләп үтеп, анда татарлар саны 22% тәшкил иткәнен күрсәтә. Шәһәрнең престиж урыннарын урыслар белән бергә яһүдиләр биләп торган. Шул ук вакытта, мөселманнар татар бистәсендә пычрак, тавышлы базарлар тирәсендә тупланып яшәгән. Бай һәм уңышлы сәүдәгәрләр үзләренең матур йортлары һәм хезмәтчеләре белән шунда яшәргә мәҗбүр булган.

XX гасырның социаль интеграциясе дигән бүлегендә автор Казан университетында укыткан һәм 1938 елны төрмәгә ябылган билгеле диссидент Евгения Гинзбургны тикшерүче аның татар телен белгәне өчен «хыянәтче» дип сүккәне турында яза. Большевик урыс чиновниклары Казанда татар телен белергә тиеш булсалар да, ул эштә алар уңышка ирешмәгән. Дөрес, Икенче дөнья сугышы вакытында татарлар бераз урыс телен дә белә башлаган, ди автор. Сугыш нәтиҗәләренең берсе итеп автор аннан кайткан татарларның аракыга сабыша башлавын, аларның урыс кебек күпләп эчүгә керешүен атый. Шул чордан соң татарлар урыслар кебек аракылы табыннарда тостлар әйтә башлап, исергәнче эчү гадәтен дә алган, дип яза ул.

Мәдәният өлкәсенә кагылып, автор совет дәүләте татар культурасын өч төрле юл белән юк итте дип яза. Беренчедән, мәдәни катламны – сәясәтчеләрне һәм интеллигенцияне үтерделәр, сәяси урыннарыннан һәм ирекләреннән мәхрүм иттеләр. Икенчедән, урыс булмаган милли мәдәниятләрне универсальләштерелгән (советлаштырылган) культура формаларында һәм урыс телендә бирелде. Өченчедән, татар телендә сөйләшүчеләр совет хакимияте эшенә катнаштырылса да, аларның иҗтимагый урыннары этник урысларныкыннан нык аерылып торды.

Шулай да автор менә шушы «мәдәни геноцид» бары тик татарга гына хас булган феномен түгел дип өсти. Барлык урыс булмаган халыклар шуңа дучар ителгән, ди ул.

Автор Татарстанда урыс чиновниклары гына түгел, ә бары тик урысча сөйләшә торганнары да, үзләренең татар телендә сөйләшә торган коллегаларыннан көлгәннәрен яшермәве турында яза. Бу турыда күпсанлы мисалларны укыганда халкым өчен авыртулар кичерми мөмкин түгел. Автор, «2006 елның июнендә тагын Казанга килгәч, мин андагы телевидениене тулысынча һәм уңышлы гына ре-советизация (кире совет стиленә кайтуны) үткән итеп таптым», дип, бүгенге Путин Казанына туры бәя бирә.

Икенче бүлек СССР таркалу алдында Татарстанда коммунист партиясенең татар һәм рус телендәге басмаларның редакторларына килгән хатларын чагыштыра һәм алар арасында тормышны бер-берсе белән килешә алмый торган рәвештәге аерманы чагылдыруларын күзәтә. Автор үзенең эзләнүләрен 90-нчы елларда чыккан ике коммунист гәзит – «Ватаным Татарстан» һәм «Республика Татарстан»га килгән хатлар аркылы башкара.  Ике гәзит тә берүк бинада урнашып, беренчесе, татар теллесе,  күберәк авыл халкы турында, ә икенчесе, урыс теллесе – шәһәр хәлләре турында яза. Бу инде социализмның шушы соңгы чорында башкала Казанның нигездә урыс теллелеген, ә авылларның татар теллелеген күрсәткән бер билгесе иде, дип яза автор. Ул өйрәнгән чорда «Ватаным Татарстан» укучыларыннан һәр ел 22 000 хат алган. Бу хатларны өйрәнгәндә автор аларның авторларының ике телле, ә урыс телендә язучылар бары тик бер телле икәнлеген ачыклаган. Татар хатларында, күбесенчә, гади тормыш мәсьәләләре кузгатылса, урыс телле хатларда, сәяси мәсьәләләр дә күтәрелгән. Мәсәлән, рус телле хатлар Татарстан суверенитетының СССР, йә Русия кануннарына туры килү-килмәве турында булса, татар телендәге хатларда андый нәрсәләр бөтенләй булмаган. Аларда, күбесенчә, урыс шовинизмының татар сәясәтчеләренә каршы булуы һәм аларның татар теле, культурасы һәм сәяси автономиясен яклаганнарына рәхмәт әйтүләре күзәтелгән. Шул ук ике гәзит редакцияләренә килгән хатларда татарлар, хәрби хезмәттә яки башка урыннарда яшәсәләр дә, туган ил яки туган як дип Татарстанны кабул иткәндә, урыслар туган ил дип бөтен совет илен яки Русияне саный икән.

Татар телендәге хатлар, шулай да, алга таба бик кискен сәяси мәсьәләләрне дә күтәрә башлаган. Мисал өчен, Мәскәүдән килгән бер хатта «Ни өчен президент һәм парламент БМОга һәм чит илләргә Татарстан суверенитетын тану турында мөрәҗәгать итмәделәр? Ни өчен тикшерүчеләр, судлар һәм милиция әле дә булса Русия кулында? Һәм нигә алар безгә коралланмаган милиция оештырырга рөхсәт бирмиләр?», дип язган.
 
Өченче бүлектә татар алфавитының акробатик рәвештә гарәптән латинга, латиннан кириллицага һәм тагын латинга күчү хәлләренә анализ ясала һәм аларның һәрберсе татар нинди булырга тиеш дигән идеяне чагылдырганы күрсәтелә. Монда шулай ук 1999 елда Татарстан хөкүмәтенең латин нигезендәге алфавитны кабул итүе турында сүз бара. Татарлар 1939 елдан башлап урыс (кирилл) алфавитын куллана. 2002 елны Русия Думасы яңа латин алфавитын канунсыз, милли иминлеккә янау дип табып, Русия федерациясендәге барлык дәүләт телләре кирилл язмасын кулланырга тиеш дип карар кабул итте. Шул ук елны мәктәпләрдә латин алфавитын өйрәнү дәресләре туктатылды. 2004 елда Татарстан хөкүмәтенең латин алфавиты гаризасы Русиянең югары мәхкәмәсендә кире кагылды. Автор, элекке СССР-дагы төрки милләтләренең тел, алфавит тарихы буенча эзләнүен башкарганнан соң, урыс культурасы һәм урыс сәяси һегемониясе җәелгән илдә латин алфавитын куллануны урыслар Русиянең дәүләт идеясен кире кагу итеп кабул итә, ди.

Дүртенче бүлек татар милләтен төзүчеләрнең Татарстан халкын үз дәүләте булмаган шартларда милләткә әйләндерү идеяләрен өйрәнә. Аны автор бер эшче керәшен хатыны сүзләре белән башлый. Ул хатын өчен урыс теле һаман да өстенлеккә ия, ул демократларны сүгә, совет заманын сагына, Путинны яклый, чөнки Русиягә каты куллы хуҗа кирәк, ди бу карт эшче. Мондый карашларның киң җәелгәнен раслый автор. Ул 1998 елда Казанга килгәч, суверенитет идеясенең анда популяр булмавын күрә. Аны ул күбесенчә 1997 елда булып узган кризис белән бәйли. Чөнки бик күп кеше үзләренең еллар буена җыйганнарын югалтты дип өсти ул.

Төрле капма-каршылыклы хәлләр турында язып, автор хөкүмәт тарафыннан куркыныч экстремист итеп читкә тибелгән, Татарстанның күренекле радикал һәм капма-каршы фикерле Фәүзия Бәйрәмованың татар галимнәре белән яхшы бәйләнештә булуын искә алып китә.

Милли идеологиягә кагылып, автор татар милләте төзүчеләрнең принципиаль идеяләре булып тәртип, тәрбия, татар исламы һәм сабырлык дигән культура үзенчәлекләре тора дип яза. Шуңа моң, экология һәм таза ленинизм өлеше дә өстәлә дип раслый ул. Бу бүлектә Фаллер ханым шулай ук Р. Хәкимов, Р. Сафин тарафыннан билгеләнгән татар юлына тукталып үтә.

Бишенче бүлектә мәдәни һәм лингвистик яктан караганда Казанның татар карамагында булуы Татарстан милләтен төзүдә фундаменталь шарт булып торуы әйтелә. Советлашу сәясәте нәтиҗәсендә урыс булмаган лингвистик һәм культура элементлары Казаннан читләштерелгән шартларда, татар милләтен төзүчеләр татар телен һәм татар культура объектларын Казанның шәһри күләменә кертеп Татарстан милләтчелеген ныгытырга тырыштылар. Ләкин хакимият йомшаграк булып, шул процесска Казан үткәннәреннән русларныкын да кертеп, аның әһәмиятен какшатты, дип өсти автор.

Автор бу бүлектә Казанны үзгәртеп коруга зур урын биргән. Азатлык укучыларының бу хакта болай да мәгълүматлы булуын истә тотып, бу бүлеккә аерым тукталып тору урынлы булмас. Тик шуны гына искә алып китәсе килә – автор Кол Шәриф мәчетенә нигез казыганда табылган кеше сөякләре турында җентекләп язган. Аны бу турыда сораулар биргәч Казан кирмәне тыюлыгында эшләгән тарихчы Фаяз Хуҗин тупаслыгы бик нык рәнҗеткән.

Алтынчы бүлек ничек итеп совет милләт категорияләре идеологияләр белән капланып, алар арасындагы аермаларны мөһимләштергәнен, Татарстан халкының ике төрле, бер-берсе белән көрәшә торган милли идеологияләр – берсе фенотип һәм икенчесе – шәхси эмоцияләр яки «эчке дөнья» нигезләренә бәйләнгән икәнлеген чагылдыра.

Татар-башкорт мөнәсәбәтләренә кагылып, автор бу ике милләтнең генеалогик яктан бер икәнлегенә ышануын белдерә. Автор татар исеменең ничек килеп чыкканын, минемчә, дөрес аңлый алмаган, әмма урысларның татарга карата тискәре карашлары шул исем аркылы билгеләнгәнен күрми кала алмаган. Алар, мисал буларак, «Иван Грозный», «Андрей Рублев» кебек кинофильмнарда бирелгән татар фенотипы (монголоид җәлпәк, кара битле, кара кысык күзле һ.б.), аркылы нык ачыклана. М.Җәлилнең "Алтын Чәче", нәкъ шундый тискәре карашларны, алар безнең турыда түгел, без болгарлар, үзебез шул «татардан» интеккәннәрдән дип, кире кагу мисалы.

Авторның бу бүлектә иман нуры дигән аңлатмага тукталып, төгәл һәм матур мисаллар китерүен бик уңышлы күренеш дип билгеләмичә булмый.

Җиденче бүлек татарлыкны билгели торган меланхолик җыр жанры –  моңны өйрәнүгә багышланган.

Сигезенче бүлек Советлар берлеге таркалганнан соң Казан халкының төрле фикерле халыкка әверелүен тикшерә. Моны автор бигрәк тә мәктәп балаларының Чечня турындагы фикерләре буенча күзәтергә була дип өсти. Фаллер ханым китабын «Татарстан суверенитеты өчен сәяси хәрәкәт киңкүләмлелеген югалтса да, аның иҗтимагый йогынтысы әле һаман да зур тәэсиргә ия» дигән нәтиҗә ясый. 

Минем фикеремчә, Фаллер ханым яхшы, төпле, профессиональ хезмәт язган. Ул, һичшиксез, Американың «фикер кисмәкләрендә» (тикшеренү үзәкләрендә) кулланылып, аның Русиягә карата, Татарстанга карата сәясәтендә дә чагылмый калмас дигән зур ышаныч бар. Иң мөһиме, автор татарлар турында зур ихтирам белән язган һәм шуның өчен без аңа рәхмәтле булырга тиешбез.

Вил Мирзаянов
галим, татар милли хәрәкәте активисты

Тарихи чыганакларга күрә, Идел-Урал-Себер төбәге төркиләре шәрыкъ мәдәнияты һәм шул исәптән ислам дине белән әле Мөхәммәд пәйгамбәр үзе исән чагында ук, һиҗрәттән җиденче – миләдидән 629 елда ук танышып өлгерәләр. Әмма бу вакытта гарәпләр үзләре дә, Африка һәм Евразия халыклары да 5 мең ел дәвамында кулланып килгән борынгы Мисырның кояшка нисбәтләгән дәверлегеннән (календареннән) файдаланалар.

Бу хосустагы хәлнең шушы рәвешчә торышы, борынгы Идел-Урал-Себер төбәкләре төркиләренең борынгы заманда терлекчелек, игенчелек һәм башка төрле хуҗалык эшләрен башкару өчен еллар исәбен кояш хәрәкәтенә нисбәтләнгән дәверлек нигезендә алып баруларына ишәрә итә.

Әле 10-15 яшемдә үк ата-баба тарафыннан аңыма сеңдерелгән бу уй, 1980-нче елларда татар халкының борынгы дәверлеген реставрацияләүгә этәргеч ясады. Борынгы дәверлегебезнең тулы булмаган 7 айдан гына торган кыйпылчыгы 1969 елда Татарстан китап нәшриятында басылган “Татар теленең диалектологик сүзлеге”ннән килеп чыкты.

Татарның урта диалектында сөйләшүчеләре, шулай ук Урал, Себер, Бардым татарлары, мишәр, керәшен, чуваш, кумык казакъ һәм башка төрки асыллы кабиләләрнең фольклорында актарынып һәм узара әңгәмәләшүләр уздырып озак кына эзләнә торгач милли дәверлегебезнең җитешмәгән айлары да табылды.

Моның өчен кулыма килеп кергән гарәпнең кояш һәм ай хәрәкәтенә нисбәтләнгән календарләрен, башкорт, казакъ, нугай, төрек һәм чуваш календарләренең барысын да тикшереп чыгарга туры килде. Төрле халыкларда күптән билгеле булган гади тормыш-көнкүреш атрибуты булган дәверлекләрне (календарләрне) редукцияләп – узара чагыштырып кечкенә генә ачышка да тап булдым. Дәверлекләрне кайсы гына милләт яки дин тарафдарлары да үзләренчә кулланылышка яраклаштыруларына карамастан, елның дүрт фасылын аңлата, торган айларның исемнәре бер үк мәгънәгә иялеләр икән.

Төрле халыкларда ай исемнәре

         Татарда  Төректә  Европада     Гарәптә(кояш)    Гарәптә(ай)

Яз айлары

      1. Яңарыш   Mart     21 Март      Aзәр             Шәгъбән
      2. Сабан    Nısan    21 Апрель    Нисан            Рамазан
      3. Черешмә  Mayıs    21 Май       Әййәр            Шәүвәл

Җәй айлары

      4. Печән    Haziran  21 Июнь      Хәзийран         Зү әл-кагъдәти
      5. Урак     Temmuz   21 Июль      Тәммүз           Зү әл-хиҗҗәти
      6. Ындыр    Agostus  21 Август    Аб               Мүхәррәм

Көз айлары

      7. Билек    Еylül    21 Сентябрь  Әйлүл            Сафәр
      8. Каракөз  Ekim     21 Октябрь   Тишринү л-әүвәл  Рабигү л-әүвәл
      9. Керәү    Kasım    21 Ноябрь    Тишринү с-сәни   Рабигү с-сәни

Кыш айлары

     10. Кырлач   Aralık   21 Декабрь   Кәнунү л-әүвәл   Җүмәдиү л-әүвәл
     11. Акман    Оcak     21 Январь    Кәнунү с-сәни    Җүмәдиү л-ахир
     12. Бушай    Şubat    21 Февраль   Шүбәт            Рәҗәб

Атна көннәре:

1. Туган
2. Атлаган
3. Камкөн
4. Атнакич
5. Җыенкөн (Җомга)
6. Атнарты
7. Базар

Атна көннәренең атамаларын яңартуда, татарның урта диалектындагы Лаеш, Мамадыш, арырак: Минзәлә, Өфе, Красноуфим җирле сөйләмнәре, мишәр, керәшен, Бардым сөйләшләре, нугай, чуаш календарьләре чыганакларыннан файдаланылды.

Безнең татарда һиҗрәттән 457, миләдидән 1079 гамәлдә булган дәверлектәге ай атамаларына аңлатмалар:

Яңарыш аеның исеме төрки-татарда да, хәзерге гарәпнең ай календәрендәге 8-нче ае – Шәүвәлдә дә берүк мәгънәне – ЯҢАРУны аңлаталар. Борынгыларыбыз бу ай башында Яңа ел башлануны бәйрәм иткәннәр. Бу айда уздырыла торган “Карга боткасы” Азак (Азов) буе төрки-болгар дәүләте таркалганнан соң Кубрат ханның дүрт улы дүрт тарафка бүленешеп, берләре Кырымга, икенчеләре Кавказга, өченчеләренең Идел-Кама-Урал төбәкләренә таралышып беткәннән соң бер-берләрен сагыну хисләрен басу өчен, яз көннәрендә кыр-яланнарга чыгып кошларны каршы алып, туганнарыннан изге хәбәр көткәннәр.

Бу йола безнең халыкларда бүгенгә хәтле сакланып калган, әлеге ышануга күрә “сайрап утырган кошның ботагын кошын куркытмыйча гына сындырып кесәңә сала алсаң, якын туганың белән кавышачаксың икән”. Әлеге ботак кисәге белән күзең төшкән кыз яки егетне сиздерми генә сыйпый алсаң да, ул һичшиксез синеке булачак икән! Һәм шул ук чакта Дунай буе болгар кызларында да бүгенгә хәтле үк, төньякта – Идел-Урал төбәкләрендә яши торган кызкардәшләренә шул тарафка оча торган кошлар аша сәламнәр күндереп җибәрү йоласы бар.

Сабан – төрки-татарда язгы кыр эшләре башлануны, гарәптә дә Рамазан- язгы, кызу кыр эшләре барышын аңлата.

Сабан аеның беренче көннәрендә – 21 апрельдән башлап, Идел-Урал-Себер төбәкләре төркиләре – татар-башкортлар Сабан туен, язгы кыр эшләре башлануны бәйрәм иткәннәр. Узган гасырның 30-нчы еллларда бу йоланы большевиклар печән аенда үткәрелеп килә торган Җыен белән бергә куштырттырганнар.

Черешмә – төрки-татарда да, Шәүвәл – гарәпләрдә дә язын үсемлекләрнең үсү чорын белдерә. Бу айның дәвамында йорт терлекләренең дә, кыргый киекләрнең дә ите ашарга яраксыз була. Чөнки кышын тупас һәм кипкән азык белән тукланган хайваннарның ите буш һәм арык була. Бу ай дәвамында мал-туар яңа Черәшеп – бөреләнеп килүче үлән ашап тәнен җыя – яңарта башлый.

Идел-Урал-Себер төркиләренең яшьләре бу ай дәвамында кичен болынга чыгып уеннар уйнаган, биегән-җырлаган. (1965-1975 еллар арасында минем, үземнең дә Татарстанның Балык Бистәсе, Лаеш һәм Питрәч бүлгеләре авылларында уздырылган СӨРӘН һәм ҖЫЕНга СӨЛГЕ ҖЫЮ уен һәм йолаларында катнашканым булды.

Печән аеның башында Идел-Урал-Себер яклары төркиләре Биләр-Болгарда ирекле һәм рәсми рәвештә ислам динен кабул итүгә багышлап ел саен ҖЫЕН мәрасиме уздырганнар. 1930-нчы елларда большевиклар әлеге Җыен бәйрәмен “дини эчтәлекле” дип тыеп аны апрель ахырындагы Сабан ае башында үтә торган Сабан туе белән алмаштыралар.

Аллаһының биргәненә шөкер, Рәсәйнең баш мөфтие Тәлгать хәзрәт Таҗ үд-дин 1989 елдан башлап бу Олуг Җыен мәрасимен – бәйрәмен милләт һәм өммәтебезгә кайтарып бирүгә күп иҗтиһад кылды – күп тырышты.

Печән аеның 22-нче көнендә, (хәзерге дәверлектә 12 июльгә туры килә) хатын-кызлар чәчәк бәйрәме уздырганннар. Печән – Хәзийран – Зү әл-кагъдәти аенда терлек-туар кыр-җәйләүләрдә симертелә. Кыргый киекләр һәм йорт хайваннарының итен әле бу айда да ашамаганнар.

Урак ае – Идел-Урал-Себер тарафларында өлгергән игенне урып-җыю эшләре башланган. Ә исламгача гарәпләрдә бу вакытта Мәккә шәһәрендәге ярминкәләр башланган. Җәен көтүлектә йөртеп симертелгән мал-туарның итен ашарга яраклы вакыт җитә.

Ындыр ае – безнең төбәкнең төрки халыкларында, Урак аенда җыеп алган игенне ындыр табагында эшкәртү чоры. Татар-башкорт һәм себер төркиләренең яшүсмер һәм егетләре бу айда өмәгә йөреп ындыр табагында көлтә сукканнар.

Ә менә ауропалылардагы “Augustus” исемендәге, гарәпләрдәге “Мүхәррәм” дип аталучы айлар “изге” дигән мәгънәгә ияләр.

Билек ае – хәрфиян би – бәк – хуҗа шикелле бай булуны белдерә торган атама. Гәрәптә дә бу исем “сафәр” “сары” көз мәгънәсенә ия. Идел-Урал-Себер төбәге төркиләре бу айда уңыш бәйрәме ясаганнар.

Каракөз аеның исеме үк көз фасылының уртасы, халыкта “ни арба, ни чана” вакыты булуын әйтеп тора. Гарәптә исә Рабигү л-әүвәл борынгырак чорда яз фасылын белдерә торган атама булса, VII гасырдан соң көз вакытын күрсәтә торган исемгә әйләндерелә.

Керәү – Идел-Урал-Себер төбәкләрендә бу атама көздән кышка керү вакытын үтә дә төгәл күрсәтә. Гадәттә бу айда мал-туарны кышлык ит мәүҗүдәсе (запасы) булдыру өчен сугымга тота башлыйлар. Гарәптә көзнең икенче – соңгы ае булуын белдерә.

Кырлач – безнең якта кышкы беренче иң салкын айдан саналса, гарәптә “җәмәдә” – “кышкы кыраулар” дигән мәгънәне генә белдерә.

Акман  –  Идел-Урал-Себер аланында кышның уртасы, бөтен җирнең дә ап-пак кар белән күмелгән мәле. Гарәптә бу ай фәкать җиргә кыраулар төшү вакытын гына аңлата.

Бушай – безнең якларда йорт мал-туарының артым китерә торган чоры. Кешеләрнең язгы кыр эшләре алдыннан бушап торган вакыты. Гарәптә исә Рәҗәб изге айлардан булып, аларда да бу айда һәртөрле эшләрдән һәм һәртөрле күченеп йөрүләрдән тыелып тора торган ай.

Равил Сафин
Балык Бистәсе

Алман галименең Тукайга багышланган монографиясе турында “Азатлык” форумында сүз алып бару типик татар стилендәге әрепләшүгә әверелеп бара, дискуссиядә катнашучыларның күбесендә төп максат – үзеңне генә күрсәтү, менә мин хаклы, менә мин гаделлекне яклыйм, калганнар ялган сөйли дигән фикерне алга сөрү.

Мин-минлек һәрвакыт өстенлек ала. Аяныч хәл... Кызганыч ки, безнең фән, сәясәт өлкәләрендә, иҗтимагый тормышта мондый “принципиаль” дискуссияләр буа буарлык, алар бары тик таркаулыкка һәм ваклануга гына китерә.

Шуңа күрә минем барыгызга иң беренче киңәшем – китапны башта укып чыгыгыз, аннан соң инде үз фикерегезне әйтегез.

Форумда катнашучылар асылда өч юнәлештә фикер йөртәләр:

1. Кагылмагыз Тукайга, кер эзләмәгез!
2. Ни өчен И.Гыйләҗев бу китапны татар теленә тәрҗемә итмәгән?
3. Ни өчен И.Гыйләҗев бу китапның исемен шулай үзгәрткән?

Китапның авторы булмасам да, гади төрҗемәче буларак кайбер аңлатмалар бирергә телим. Аклану формасында түгел, бары тик төгәллек өчен.

Беренчедән, М.Фридерихның китабы һич кенә дә Тукай иҗатын анализлауга багышланмаган – ул китап татар әдәбият белемендә Тукай шәхесе һәм иҗаты кайсы вакытта ничек бәяләнгәнен, төрле карашларда булган галимнәр Тукай иҗатын ничек файдаланганын һәм үз идеологик якларына борып куярга тырышканын тасвирлый.

Нигездә Тукай һәм аның иҗаты идеологик максатларга ирешү өчен бары тик инструмент булып кулланылганы күрсәтелә. Китапта бернинди дә кер эзләү юк. Һәм бу очракта сүз, һичшиксез, идеологик көрәш турында бара – 1917 елга кадәр татарда милли идеология булмаганмени? Ә 1920-30нчы елларда Советлар берлегендә идеологик бәхәсләр алып барылмаганмы? 1950-60нчы елларда әдәбият белемендә бәхәсләр нинди яссылыкта алып барылган соң? Шуңа күрә Тукай идеологик көрәш объекты булмаган дип әйтү – ул бары тик сүз эквилибристикасы.

Икенчедән, алман галименең монографиясен мин шәхсән зур күренеш дип бәялим. Аның басылып чыгуы татар әдәбият фәне өчен генә түгел, гомумән постсовет дөньясы фәне өчен зур бер вакыйга – шуңа күрә ул рус, татар, башка милләт галимнәре өчен гыйбрәт булырлык бер басма, уйлану өчен җитди бер нигез.

Киңрәк караганда, ул Тукай турында гына түгел бит, автор карашлары гомумән совет әдәбият белем үсешендәге тенденцияләрне бәяләргә мөмкинлек бирә. Вил Мирзаянов шикләнмичә “бу китапны Чтапан белән Марҗалар укымаячак, ул аларга кирәк түгел” дип әйтә. Анысы шулайдыр, Чтапан белән Марҗалар укымас, алар Вил Мирзаянов рус теленә тәрҗемә иткән “Мир гуннов” китабына да әйләнеп карамас.

Ләкин бит рус телле дөнья андыйлар белән генә чикләнми, фән кешеләре бар, акыллы шәхесләр җитәрлек (әллә юкмы?) Уйлап карагыз – күпмедер рус кешесе бу китапны күреп (укымаса да!): “Менә бит, алман галиме татарларның Тукае белән кызыксынган, аның турында язган!” дип гаҗәпләнеп уйлап кына куйса да, бу безнең дәрәҗәне аз гына булса да күтәрү түгелмени?

Сүз уңаеннан, китап әзерләнгән вакытта, аның кереш сүзен бик яратып минем мәрхүм остазым Миркасыйм Госманов язарга булды. Ул бик саллы, бик җитди булып чыкты һәм шулай ук рус телендә язылды. Миркасыйм абыйда “ни өчен син бу китапны русчага тәрҗемә иттең?” дигән сорау беркайчан да тумады... Ни өчен микән? Ә инде минем татар телен белү дәрәҗәмдә шикләнүчеләр бар икән, алар минем “Казан утларында” шул ук М.Фридерихның Дәрдмәнд турында язылган мәкаләнең татарчага тәрҗемәсен табып укысын. Бәхәстә катнашучылар калын татар журналлырын укып барадыр бит?

Өченчедән, китапның исеме турында. Принципта мин аның оригиналь исемен калдыру ягында идем. Ләкин нәшрият тарафыннан “исеме артык озын, ул кыскарак булырга, күзгә ташланырга тиеш” дигән тәкъдим ясалгач, бераз үзгәртергә булдым. Миркасыйм абый белән киңәшләшкән идек, биш-алты вариант булды, ахырда мин шушы исемдә калдым. Иң әһәмиятлесе – исем китапның эчтәлегенә туры килә.

Искәндәр Гыйләҗев
профессор, Казан

Бу сорауга җавап эзләп без Татар дәүләт «Әкият» курчак театрына юл тоттык. Биредә 23 декабрьдән башлап, 8 гыйнварга кадәр көненә өчәр Чыршы бәйрәме үткәрелә. Ләкин, алар рус телендә генә бара, татар телендә Чыршы бәйрәмнәре байтактан үткәрелми икән. Моның сәбәбе – татар телендә барган тамашаларга тамашачыларның йөрмәвендә.

Бүгенге көндә татарлар балаларын курчак театрында аена бер генә булган татар спектакльләренә дә йөртмиләр. Театр труппасы районнарга спектакльләр куярга барганда да, рус телендә спектакльләр куярга мәҗбүр була, чөнки районнарда да тамашачы татар спектакльләренә йөрми.

90нчы елларда Тукай көннәрендә тоташтан унар көн икешәр татар спектакле уйнала иде. Зал шыгрым тулы була иде. Шәһәр мәктәпләреннән, татар гимназияләреннән балалар җыела иде. Хәзер Тукай көннәрендә татар спектакльләре өчәр көн генә уйналса да, залны тутырып булмый.

Ел барышында татар спектакле аена бер тапкыр була. Шунда да тамашачы юк, татарлар балаларын йөртми. Татар спектакле булганда залны тутыру бик авыр, билет таратучылар бик тырышып сатканда гына да, көчкә-көчкә тамашачының саны 50 проценттан арта.

Бүгенге көндә курчак театры программасында 38 спектакль бар, шуларның сигезе – татар телендә. «И, кызык Шүрәле» (Гөлшат Зәйнәшева), «Кәкрүшкә» (Ринат Харис), «Камыр батыр» (Сәлах Хөсни), «Мактанчык әтәч» (Аманулла), «Сертотмас үрдәк» (Абдулла Алиш), «Җырлап узган җәй» (Нәби Дәүли), «Су анасы» (Габдулла Тукай, Зиннур Хөснияр), «Абай бабай аланы» (Ринат Харис). Яңа бина өчен Гәрәй Рәхим тәфсирендә Габдулла Тукайның «Кәҗә белән сарык» спектакле әзерләнә.

Бүгенге көндә татар зыялылары да балаларын курчак театрына әллә ни китермиләр, китергәннәре дә, чакыру билетлары белән генә бушлай керә.

Казанда татар тамашалары юк дип әйтеп булмый, узган елны Камал, Тинчурин, Яшьләр театрларында тамашалар булды. Ләкин шунда балаларын ияртеп килүчеләр генә санаулы иде. Тамашаларны начар дип әйтмәс идем, матур, ярыйсы гына. Быел да уздылар. “Азатлык” радиосы узган ел ул темага материал биргән иде. Курчак театрында “безгә акча эшләргә кирәк, ә татарчага йөрмиләр”, диләр.

Хәлләр шулай дәвам итсә, татар теленең киләчәге бик зур борчу тудыра, телебезнең киләчәген кайгыртучы буын алмашка килмәве ихтимал. Бүгенге көндә республикабызның “Телләр үстерү програмы” ярдәмендә генә бу мәсьәләне чишеп булмавы көн кебек ачык. Дәүләт күләмендә җитди чаралар булдыру зарури. Ниндирәк чаралар – анысын уйлыйсы бар. Иң мөһиме татарларда сүнеп барган үзаң чаткыларын кабызу программасы кирәк. Һәр татар кешесе туган теленең киләчәге өчен җаваплыкны үз өстенә алырга әзер булса иде ул.

Курчак театры коллективы яңа бинага күчкәч, вәзгыять уңай якка үзгәрәчәк дип өметләнә. Русия күләмендә бу бердән-бер махсус балалар өчен төзелгән театр булачак. Татар спектакльләре өчен махсус залы да булдырыла. Татар кешесе балаларын татар спектакльләренә йөртеп, ана телебезнең нечкәлекләрен сәнгать аша күңелләренә салу мөмкинлегеннән файдалана белер микән?

Резидә Сафиуллина
Казан шәһәре

Казакъстанның Астана шәһәрендәге “Таң” татар-башкорт этномәдәни үзәге Яңа елны каршылады. Яшьләр якшәмбе мәктәбендә җыелып узган елга нәтиҗә ясады һәм бер-берсен бәйрәм белән котлады. Кичә барышында яшьләр яңа җыр-биюләр белән таныштырды. 2012 елны шәһәр күләмендә узачак чараларда да алар татар-башкортларны милли чыгышлар аркылы танытырга җыена. Хәзерге вакытта яшьләр ана телен өйрәнү белән мәшгуль. Шул максаттан алар һәр якшәмбе мәктәп бинасына җыела. Татар теленнән тыш, милли гореф-гадәтләр, җыр-биюләрне өйрәнә. Аларның осталыкларын күрергә яңа ел кичәсенә "Таң" оешмасы идарәсе вәкилләре дә килгән иде.