Тупакны “терелтү” эшен Digital Group студиясендә 4 ай дәвамында алып барганнар. Әлеге студия Һолливуд проектларына махсус эффектлар эшләп танылган иде. Мисал өчен, нәкъ Digital Group хезмәтләрен “X-кешеләр”, “Бенджамин Баттонның серле тарихы” һәм “Трон. Амәнәт” фильмнарында күреп була. Ширкәтнең иҗади директоры Эд Ульбрих сүзләренчә, сәхнәдә “чыгыш ясаган” Тупакның һолограм бәдәне архив видеоларына яисә фоторәсемнәргә нигезләнеп эшләнмәгән. Бу фәкать энәсеннән җебенә кадәр кулдан эшләнгән иҗат дияргә була.

Танылган рэпперлар Dr.Dre һәм Snoop Dogg теләге белән эшләнелгән шушы һолограм сүрәтне хуплаучылар да, тәнкыйтьләүчеләр дә булды. Бу проектка игътибарның шул кадәр зур булуы сәбәпле Тупак Шәкүрнең һолограм рәсемен хәзер хәтта гастрольләргә җибәрергә дә ниятләнәләр, дип яза The Wall Street Journal.

MTV News хәбәр итүенчә, шушы тәүге тәҗрибәнең бәясе 100 мең белән 400 мең доллар арасында. Дигитал терелтү эшен, ягъни бар техник эшләрне башкарган AV Concepts ширкәте әлегә төгәл сумманы әйтми, әмма мондый проектны киләчәктә дә эшләү бик мөмкин, ди. Моңа кадәр һолограмнар Мадонна һәм Селин Дион тамашаларында кулланылган иде. Тупактан аремалы буларак, аларның икесе дә әлегә исән.

“Без Dr.Dre теләгәннәрнең барысын да үтәдек. Ул Тупакның селкенә торган сүрәтен генә түгел, ә рэперны тере килеш күрүен теләде. Аның сүзләренә һәм идеяларына колак салып Тупакны 2D форматында торгыздык”, - дип сөйләгән Av Concepts шикрәте президенты Ник Смит.



Тупак Амару Шәкүр 1971 елның 16 июнендә АКШның Нью-Йорк шәһәрендә дөньяга килә. Аның альбомнары дөнья буйлап 75 миллион данә сатылган. Ул җырларында актуаль социаль мәсьәләләр күтәрергә тырыша иде. Мәсәлән, фәкыйрьлек, расизм, наркомания һәм эчкечелек темалары легендар рэперның иҗатында зур урын алган. 1996 елда билгесез кешеләр рэпер утырган машинаны утка тота. Тупакка дүрт пуля тия, шуларның берсе уң як үпкәне тишеп чыга. Урынга килгән табиблар аны хастаханәгә илтә, ләкин анда Тупак Шәкүрне саклап кала алмыйлар. Ул 25 яшендә җәрәхәтләреннән дөнья куя.

Урамдагы һава торышын белергә телисезме? Барасы урынга иң җайлы юл эзлисезме? Тиз генә интернетка керергә телисезме? Сезгә ошаган күренешне фотога алырга телисезме? Бу гамәлләрне Google уйлап чыгарган яңа җиһаз ярдәмендә тавыш белән генә боерык биреп тә башкарып була.

Җиһазның мөмкинлекләрен интернетта урнаштырылган видеода күреп була. Ул күзлек хуҗасының бер көнен тасвирлый. Күзлек ярдәмендә кеше һава торышын белә, социаль челтәрләрдә килгән хатларга җавап бирә, фотосурәт төшерә, метрога кергәндә, поездларның йөрмәве турында хәбәр ала, үзенә иң кыска маршрут сайлый.



Бу видео урнаштырылгач аны бер атна эчендә 10 миллионнан артык кеше карады.

“Тылсымлы” күзлек уң күз алдында урнаштырылган бер пыяладан тора. Анда экранда шикелле төрле хәбәрләр чыгып тора. Күзлеккә тавыш белән генә дә “боерып” була. “Акыллы күзлек” GPS, камера, микрофон, компас һәм башка хезмәтләр белән җиһазландырылган.

Идея һәм сату

​​Шунысын искәртик, мондый күзлек идеясе инде күптән булган. Андый күзлекләрне моңа кадәр фантастик фильмнарда күреп була иде. BBC мәгълүматына күрә, андый җиһазны үз вакытында Brother ширкәте дә эшләп караган, тик проектны япканнар. Sony, Microsoft, Apple кебек ширкәтләр дә моның белән шөгыльләнергә мөмкин.

Җиһазда нинди технологияләр кулланылуын Google хезмәткәрләре хәбәр итми. Мәсәлән, аның белән эшләү өчен өстәмә смартфон кирәкме, анысы да билгесез.

Кайбер аналитиклар фикеренчә, бу күзлекләрне күпләп сатуга инде быел чыгарырга мөмкиннәр. Google хезмәткәрләре әйтүенчә, күзлекләр әле сынау өчен генә ясалган һәм алар якын арада сатуга чыкмаячак. Ләкин бу күзлекне кигән берничә кеше инде күренгән. Мәсәлән, беренче булып әлеге күзлекне Google оештыручыларының берсе Сергей Брин сынап караган.

Күзлекләрнең күпме торуы да әлегә билгесез.

Зарары да була ала 

Шунысы кызык, интернетта бу яңалык шактый тәнкыйтькә тартылды. Кайберәүләр фикеренчә, бу җиһаз кешенең иреген чикләячәк һәм аның дөньяга карашын тарайтачак.

Моның белән генә чикләнмичә, интернет кулланучылар пародияләр дә төшерә башлады. Мәсәлән, бу күзлекне кигән кешенең урамда экранга карап барганда баганага барып төртелү ихтималы күрсәтелә.



Яисә күз алдындагы экранның реклама белән чүпләнә алуы турында кызыклы видеолар ясалган.



Бу видеода әлеге күзлеккә Windows системы куелса, нәрсә була алганы фаразлана:



Чынлап та, гади кулланучыны бу җиһазны сатып алуга күндерү авыр булырга мөмкин. Чөнки мондый җиһазның таралуыннан беренче чиратта реклам бирүчеләр отачак.

Реаль һәм виртуаль дөньяның берләшүен аңлаткан “augmented reality” дигән төшенчә бар. Ахырсы ул акрынлап тормышка ашырыла бара.

Француз телен романтик, алман телен иң төгәл диләр. АКШта урнашкан Йель (Yale) университеты галиме кешенең кайсы телдә сөйләшүе аның сәламәтлегенә дә йогынты ясый ала дигән нәтиҗә ясаган.

Чех сүзләрен дөрес итеп әйтер өчен авызны зур итеп ачарга, бөтен авазларны әйтеп бетерергә кирәк. Прагага башка илләрдән күчеп килүчеләргә бу җиңел түгел.

“Эстониядә без акрын сөйләшәбез. Авызны ачмыйча диярлек. Авазларны йотабыз. Безнең гадәт һәм табигатебез шундый. Анда салкын, халык күбрәк өйдә утыра. Шуңа эстоннар һәм чехлар, шулай ук бу ике тел арасында аерма зурдыр”, дип шаярта чехка кияүгә чыгып ике кыз үстерүче эстон хатыны Регина Ногова.

​​Прагада йога курсын алып барган 35 яшьлек Регина чех телен яхшы өйрәнгән булса да, үзе һәм ире арасында аерма барыбер калды, ди.

“Башта фикер аермалыгы бик зур булды, бигрәк тә балалар кечкенә булганда. Нәрсә ашау турында килешә алмадык. Ирем сәламәт туклану мөһим түгел дип саный. Шулай ук мин йога яратам, ә ул аның белән бөтенләй шөгельләнми.”

"Иртәгә яңгыр ява"

Мондый “килешмәгән” урыннар һәр гаиләдә дә бар дип әйтерсез. АКШ университеты тикшеренүе кешеләргә телләре тәэсир итә ди. Бу нәрсә ашаудан алып акчаны ничек тотуга кадәр була ала, ди галим.

Тикшеренү нәтиҗәләренә караганда, киләчәк заман булмаган телләрдә сөйләшүчеләр бай һәм сәламәт була. Мондый телләр арасында кытай (мандарин), япон, алман һәм эстон телләре бар.

“Японнар акчаны саклап тота белүләре белән билгеле. Бу эштә кытайлар да бик уңышлы. Алманнар инде экономия осталары. Скандинавия һәм төньяк илләре шулай ук мул яши. Тикшергән иң беренче әйберем шул булды. Әгәр сез сөйләшкән телдә киләчәк заман юк икән, сез киләчәк турында бүген кебек сөйлисез икән - димәк, сезнең өчен киләчәк - ул бүгенге көн дигән сүз һәм сез киләчәк турында хыялланмыйча бүгенге көн белән яшисез, планнарыгызны да шуңа карап корасыз”, диде тикшеренүне җитәкләгән галим Кейт Чен. 

​​Чен бу нәтиҗәне төрле илләр турында икътисади вә социаль мәгълүматка, шулай ук анда сөйләшенгән телгә нигезләнеп ясаган. Аның күзәтүенә караганда, сәламәт һәм мул тормышта яшәүче халыклар сөйләшкән телләрдә “катгый киләчәк заман” юк икән.

Мисал өчен, алман телендә “Morgen regnet es” - “Иртәгә яңгыр ява” дип тәрҗемә ителә (“Иртәгә яңгыр явачак” дип түгел). Алман һәм татар телләреннән аермалы буларак, инглиз, чех, рус, фарсы һәм грузин телләрендә алай әйтеп булмый.

Киләчәк заман – сәламәтлеккә зыян

Сәламәтлеккә килгәндә дә, сөйләшкәндә киләчәк заманны кулланмаучылар шулай ук башкалардан ныграк икән.

“Киләчәк заман булмаган телдә сөйләшүчеләр арасында кешеләрнең кайчан да булса авызларына тәмәке алулары мөмкинлеге 24% кимрәк булуы ачыкланды. Мондый халыклар арасында симерү 13% азрак. Аларның пенсиягә чыккач мул яшәү ихтималы зуррак”, диде галим.

АКШ галименең бу карашы сенсация була алыр иде. Аның белән ни өчен Греция бөлгенлеккә төшкән, ә кайбер кешеләр гомер буе ябыгырга тырышса да, барыбер чалбарларына сыя алмый дигән сорауларга ниһаять җавап табылыр иде.

Тел белгечләре исә бу фикергә катгый каршы чыкты.

Канаданың Калгари университетында лингвистика һәм психология укыткан Юлия Шедивый, телләр һәм халыкларның холкын бәйләргә тырышлыклар инде элек тә ясалды, ди.

“Әле дә кайбер телләр төзелеше мантыйклы, башкалары сәер дип саныйбыз. Телләргә “романтик” һәм тагын күп төрле башка сыйфатлар бирәбез. Әмма бу бары тик ул телләрдә сөйләшкән кешеләр тудырган образ. Аның телнең үзенә бер катнашы да юк”, ди галимә.

АКШ галименең бу эшен хәзер башка галимнәр дә тикшерә. Ул җәмәгатьчелек игътибарына лаек дип табылса, аны бастырып чыгарачаклар.

Беренче совет метеорология иярчене

Бу атнада 43 ел элек галәмгә җибәрелгән "Метеор 1-1" исемле иярчен калдыклары Антарктидага килеп төште. Моңа кадәр иярчен Җирнең төньяк ярымшарында төшә дип игълан ителгән иде.

"Метеор 1-1" 1969 елның 26 мартында галәмгә җибәрелде. Сынау иярченнәрен исәпкә алмаганда, ул Җир шарына температура турында мәгълүмат җибәреп торган беренче метеорологик иярчен булды. Аннан килгән мәгълүмат советлар берлеге һәм башка илләрнең метеорологик хезмәтләренә җибәрелеп торды.

Әйтергә кирәк, бу иярченнең гомере озын булмады. Бер елдан, 1970 елның июлендә ул үз эшен туктатты.

Cишәмбегә каршы төндә иярченнең аерым өлешләре атмосфераның тыгыз катламына керде. 1,2 тонналы җиһазны башта 650 километрлы орбитага чыгардылар. Шуннан биеклеген әкренләп югалтып, 20 ел элек таралган дәүләтнең иярчене Җиргә килеп төште.

NASA һава агымын өйрәнә

АКШның галәм өйрәнү агентлыгы (NASA) атмосфераның өске катламнарында зур тизлекле һава агымнарын өйрәнү өчен биш ракета җибәрде. Бу проект ATREX дип атала.

​​​​Ракеталар Вирджиния штатындагы Уоллопс утравыннан җибәрелде. Март уртасына билгеләнсә дә, һава шартлары сәбәпле, ул берничә тапкыр кичектерелде.

Җир шарыннан 80 километр биеклеккә җиткәч, ракеталар триметилалюминий дип аталган махсус реагент сиптерергә тиеш. Кислород белән берләшкәч, ул балкый башлар дип көтелә. Реагентлар зарарсыз дип хәбәр ителә.

Һаваның шушы балкышы ярдәмендә галимнәр һава агымнарын күзәтәчәк. АКШның берничә штатында урнашкан камералар ярдәмендә алар атмосфераның галәм белән чигендә тибрәнгән зур тизлекле агымнарны өйрәнергә тели.

Җирне глобаль суыну көтәме?

Инде озак вакыт дәвамында галимнәр Җир шарында глобаль җылыну күренеше бара дип хәбәр итә. Русия фәннәр академиясе әгъзасы Николай Добрецов фикеренчә, Җир шарын, киресенчә, глобаль суыну көтә.

​​"2007 елда бозларның иң аз күләме теркәлгән иде, 2008-2011 елларда, һәм бу быел да күзәтелә, боз күләме янә арта башлады, сез моны салкын кышлардан үзегез дә күрәсез – Арктикада янә суыграк. Шуңа күрә безне глобаль җылыну көтә дигән сүзләр – әкият", – диде академик журналистлар белән очрашуда.

Җир шарында гомум суыну күренеше соңгы 7500 ел эчендә кимендә 18 тапкыр булган. Алар барысы да Кояш балкышының үзгәрүе сәбәпле барлыкка килгән.

Американнарның медуза-роботы

Русия галимнәре теория белән мавыкканда, АКШ галимнәре уникаль робот ясады. Медуза рәвешендәге бу робот су астындагы энергия ярдәмендә үзе йөзә ала.

Тышкы яктан робот тере медузага охшаган. 16,4 сантиметр диаметрлы ике гөмбәз бер-берсенә махсус металл чыбыклар белән бәйләнгән. Кислород һәм водородны тоташтыру белән, җиһазның катализаторы су ясау эшенә керешә. Гөмбәз аша шушы суны чыгарып, робот хәрәкәткә килә.

"Без электр энергиясе яки батарейлар кирәк булмаган җиһаз уйлап чыгардык, – диде Йонэс Тадесси (Yonas Tadesse), Далластагы Техасс университеты доценты – Җиһаз чыгарган бердәнбер калдык – ул су".

Robojelly дип аталган бу роботны камииләштерү эше дәвам итә. Хәзер аны төрле юнәлештә хәрәкәт иттерергә телиләр. Җиһаз су астында тикшеренүләр үткәрүдә файдалы булыр дип көтелә.

Роботның хәрәкәт итүен түбәндәге видеода күреп була:

Microsoft ширкәтенә нигез салучы Билл Гейтс узган ел Массачусетс технология институтында (MIT) ясаган чыгышын шул институтны тәмамлап хәзер аның командасында эшләүче бер кыз турында сөйләүдән башлаган.

“Аның кебек кешеләр мине сокландыра. Алар эшкуарлык белән шөгыльләнеп күп акча эшли алыр иде. Ләкин алар фәнне сайлаган һәм кешелек өчен бик мөһим һәм файдалы эш башкара” дигән Гейтс.

Forbes журналының хатын-кызларга багышланган Forbes Woman сәхифәсе язуынча, Гейтс бу сүзләрен 26 яшьлек татар кызы Кәримә Нигъмәтуллина турында әйткән булган.

“Ни өчен яшь хатын-кызлар фәнне сайлый?” дигән мәкаләнең авторы Хәлимә Мирсәяпова язуынча, бүгенге көндә Кәримә Intelleсtual Ventures ширкәтендә Гейтс финанслаган проектны алып баручы бүлек җитәкчесе. Аның кул астында илледән артык хезмәткәр эшли.

Кәримә танылган галимнәр Роберт һәм Венера Нигъмәтуллиннар гаиләсендә Мәскәүдә туган. Әтисе – академик, әнисе – техник фәннәр кандидаты. Кәримә әле бала чактан ук физик йә математик булырга хыялланган.

Кәримә өченче класста укыганда әтисенә Америка галимнәре белән бергә фәнни проект алып баруны тәкъдим иткәннәр. Гаилә Америкага күчеп килә. Кәримә анда танылган Олбани кызлар мәктәбендә укый башлый (Albani Aсademy for Girls). Берүк вакытта ул Русиядә укуын да ташламый. Уфа мәктәпләренең берсендә читтән торып укып, ел саен имтиханнарын биреп бара.

Америкада өлкән сыйныфларда укыганда Кәримә үзенең беренче хыялын тормышка ашыра – физикадан фәнни проект эшли һәм Нью-Йорк штатында уздырылган олимпиадада җиңеп чыга. Аннан соң Калифорния штатындагы олимпиадада дүрт җиңүче арасына керә. Шушы уңышлары һәм Олбани мәктәбен алтын медаль белән тәмамлавы Кәримәгә Принстон университетының бюджет бүлегенә керергә мөмкинлек бирә. Дүрт ел урынына ул институтны өч елда тәмамлап чыга, Массачусетс (MIT) институтына  аспирантурага керә. Аспирантурада ул үзенең алдагы фәнни тормышында үз юлын сайлап, гамәли математика өлкәсендә докторлык диссертациясен яклый.

Диссертация темасы итеп Кәримә йогышлы авырулар таралуның математик моделен булдыруны сайлый. Теоремалар өстендә генә утырасы килмичә, аның кешелек өчен файдалы хезмәт язасы килә. “Ел саен грипптан, СПИДтан, бизгәк чиреннән җир шарында миллион ярым кеше үлә. Бу шаккаткыч хәл бит”, ди Кәримә. Бу авырулар белән көрәшү чарасы бар. Үземнең фәнни эшем белән миллионлаган кешенең тормышын яхшы якка үзгәртә алырмын дип уйлыйм, бу мине бик рухландыра”, ди ул.

​​Аспирантурадан соң аны Intellectual Ventures ширкәтенә чакыралар. Ширкәт җитәкчесе Натан Мирвольд тәкъдиме белән ширкәт каршында төрле юнәлештәге патентлар әзерләүче махсус лаборатория булдырыла. Анда шул исәптән медицина, атом технология юнәлешендә эшләүче бүлекләр дә бар. Йогышлы авырулар өлкәсендә проект әзерләү бүлегенә математика, биология, иммунология, программалау фәннәрендә белеме булган һәм берничә чит телне белгән кеше эзләгәннәр. Кәримә бар таләпләргә дә туры килгән һәм аны эшкә алганнар.
 
Бүгенге көндә Кәримә Вашингтон штатының Сиэтл шәһәреннән ерак булмаган Белвью шәһәрендә эшли. Ике ел элек ул монда килгәндә бүлектә бары ике кеше булса, хәзер Кәримә командасында иллегә якын хезмәткәр эшли.

Кәримә төркеменең максаты – полиомиелит, бизгәк, СПИД, үпкә авыруларының таралуын туктату стратегиясен эшләп чыгару. Бу програм авыруларның таралу чыганагын ачыкларга, диагностика, дәвалау ысулларын табарга ярдәм итәчәк. Ширкәт җитәкчесе Натан Мирвольд сүзләренчә, бу гаҗәеп ачыш якын арада эпидемиология дөньясын тулысынча үзгәртәчәк. Тикшерү нәтиҗәләрен Дөнья сәламәтлек саклау оешмасына һәм фәнни үзәкләргә инде кертә дә башлаганнар.

Кәримә шулай ук энергетика өлкәсенең атом технология тармагына караган проектка да җәлеп ителгән. Intellectual Ventures ширкәтенең TerraPower бүлегендә галимнәр тиз нейтроннар нигезендә эшләүче яңа буын реактор ясау белән шөгыльләнә. Бу проектны эшләүчеләр Русия белән хезмәттәшлек итүдә дә кызыксына. Бу юнәлеш өчен Кәримә җаваплы санала. 2011 елның мартында Росатом белән уртак хезмәттәшлек турында меморандум да имзаланган”, дип яза Forbes журналы.

“Туган тел” – яраткан шигырем”

Америкада зур уңышларга ирешкән Кәримәнең Русиягә кайтып эшләү теләге дә юк түгел. Монда кайтып барысын да яңа баштан башлау да куркытмый аны. Без бер кайтуында Кәримә белән Мәскәүдә очрашып сөйләшеп тә алдык.

Шунысы кызыклы, берничә чит телне белгән Кәримә татар телендә дә иркен сөйләшә.

​​“Туган телне мин өйдә өйрәндем. Әтием миңа: “Син татар кызы, син туган телеңне белергә тиеш”, дип килде. Тукайны яратам, аның “Туган тел” шигыре – минем яраткан шигырем”, ди Кәримә.

“Фән белән шөгыльләнер өчен нинди сыйфатлар кирәк?” дигән сорауга, Кәримә: “Ул эшне яратырга кирәк. Яратып эшләгән эш кенә үзенең нәтиҗәләрен бирә”, диде. 

“Азатлык тыңлаучыларына, укучыларына, бигрәк тә яшьләргә нинди теләкләр әйтер идегез?” дигәнгә: “Әти-әнине яратырга, аларны тыңларга, туган телне белергә кирәк дип әйтер идем”, диде Кәримә.

Татарча яхшы сөйләшкән, галим буларак зур уңышларга ирешкән Кәримә Нигъмәтуллина фәнни эшен туган илендә дәвам итәргә хыяллана. “Әти-әни янында буласым килә”, ди ул. Фәндә эшләр өчен аны бик нык яратырга кирәк, шул вакытта гына уңышка ирешеп була ди яшь галимә.

Мең ел чамасы элек югалган бу диварны эзләргә дип Линдесей Монголиянең Гоби чүленә узган көздә килә. Һәм биредә ул Чыңгызхан яуларын сурәтләүче XII гасыр харитасында күрсәтелгән диварның һаман да үз урынында торуын ачыклый.

“Без ул турга икенче көнне төш вакытында барып җиттек”, ди Линдесей. Башта алар диварның тездән югары булмаган өлешен генә табалар. Әмма шул дивар буйлап ун минут баргач, аның кеше биеклегендәрәк йөзләгән метр озынлыктагы өлешенә дә тап булалар.

Моңарчы Бөек Кытай диварының Кытайдан читтә дә булуы мәгълүм түгел иде. Бу ачыш Кытайда зур сенсация буларак кабул ителә һәм National Geographic журналының Кытай басмасы тиздән бу турыда тәфсилләп язарга җыена.

Табылган диварның озынлыгы йөз чакрымга сузыла. Ул изелгән балчыкка куакларның чыбыкларын кушып ясалган.

​​Линдесей беренче мәртәбә Кытайга 1986 елда килә һәм җәяү 2460 чакрым араны узып, мәшһүр Кытай дивары калдыкларын карап чыга. Шуннан бирле ул даими рәвештә диварны өйрәнү һәм саклау эшләрендә катнаша һәм шуның өчен 2006 елда Британ империясе ордены белән дә бүләкләнә.

1997 елда бер дустыннан Чыңгызхан яуларын һәм әлеге диварны сурәтләүче харита күчермәсен алганнан соң Линдесей Гоби чүле белән дә кызыксына башлый.

Әмма Линдесейның диварның Монголиядәге өлеше турындагы сорауларына һәрвакыт алар инде тулысынча җимерелеп юкка чыккан дигән җаваплар гына килә.

Ахыр чиктә бер Һолландия тарихчысы аңа Гоби чүлен күп гизгән пенсиядәге монгол географы Баасан Тудевин турында сөйли. Тик Линдесей бу кешене дә таба алмый. Инде соңгы чара буларак ул Монголиядәге бер газетка белдерү бирә һәм күп тә үтми тиешле урынга үз хезмәте өчен алган барлык медальләрен таккан бер бабай килеп керә.

Монгол географы Линдесейга Гоби чүлендә очраган берничә корылма турында сөйли һәм аларны Google Earth аша карарга тәкъдим итә.

​​Google Earth Монголиянең иң зур виләяте Өмнеговидагы Гоби чүлендә, Кытай чигеннән 40 чакрымлап төньяктарак кара каләм белән сызганга охшаган бер сызык күрсәтә. Шуннан соң алар чүлнең дәүләт чиге буендагы бу өлешенә бару өчен Монголия хөкүмәттеннән махсус рөхсәт алып экспедициягә чыгып китәләр.

Чүл киң җәелгәнгә күрә, юлга чыккан ике Landcruiser машинасының һәрберсенә өстәмә 60-ар литр ягулык һәм 200 литр су алалар. Гоби “тигез һәм ташлы” дигәнне аңлата һәм аларның юлы да күбрәк шундый җирләр аша уза.

Линдесей фикеренчә, Гоби чүлендәге бу дивар Кытайдагы Хан династиясе чорында, Безнең эрага кадәр 120-нче елларда Һуннар яуларыннан саклану өчен төзелгән булырга мөмкин. Ул чорда Кытай төбәктә яшәгән әлеге төрки телле күчмә кабиләләр белән даими сугыш алып барган.

Әмма диварның тикшеренүчеләр алып кайткан өлгеләрен химик сынаулар белән тикшергән галимнәр дивар XI-XII гасырларда төзелгән булырга тиеш ди.

​​Линдесей исә моның белән килешми. Дивар Чыңгызханның өченче улы Үгәдәйхан чорында җанварларның Кытайга миграциясенә киртә кую өчен төзекләндерелгән булырга мөмкин, ди ул.

Шулай ук диварны Чыңгызхан гаскәрләре тарафыннан юк ителгән Көнбатыш Си Ся династиясе төзекләндергән булырга да мөмкин, дип Линдесей аны ныклабрак өйрәнергә чакыра һәм яңадан Гоби чүленә җыена.

Нейрон дип организмның нервлар системасына караган катлаулы төзелешле күзәнәкләрне атыйлар. Алар ярдәмендә кеше үзенең тәнен сизә, организмда барган процесслар турында хәбәрдар була.

Фәнни тикшеренү

Кешенең баш миендәге нейроннар саны моңа кадәр 100 миллиард дип исәпләнде. Тик бу санның кайдан барлыкка килүе билгесез. Бразилиянең Рио-де-Жанейро федераль университеты галимәсе Сюзан Херкулано-Хузель үз хезмәттәшләре белән бу санны санап чыгарга булган.

Нейроннарны бармак белән санау күктәге йолдызларны хисаплауга тиңдер, мөгаен. Шуңа күрә галимнәр бу эшне үзенчәлекле юл белән башкарырга булган. 50, 51, 54 һәм 71 яшьтәге ирләрнең баш миләреннән күзәнәк мембранасын алып аны эреткәннәр. Барлыкка килгән шул сыекчаның тыгызлыгын санап, алар аның билгеле бер күләмендә күпме нейрон барын ачыклаган. Соңнан пропорция ярдәмендә баш миендәге нейроннарның гомум санын хисаплап чыгарган.

“Без кешенең баш миендә уртача 86 миллиард нейрон барлыгын ачыкладык. Ягъни, аерма – 14 миллиард, шактый зур булып чыкты. Мисал өчен, бабуин (маймыл төре) баш миендә нәкъ 14 миллиард нейрон бар санала”, - диде Сюзан Херкулано-Хузель Nature исемле подкастлар журналына.

Әлеге тикшеренү гади кешегә мөһим булып күренмәсә дә, фән өчен аның әһәмияте зур. The Guardian язуынча, бу ачыш кешенең баш миен уникаль итүче факторларны ачыкларга ярдәм итә һәм рәсми фәндәге 100 миллиард дигән ялган санны шик астына куя.

Баш мие зуррак булса, кеше акыллыракмы?
​​​​
Шунысы кызык, кешенең зиһен ягыннан никадәр акыллы булуы аның баш миенең зурлыгына да, андагы нейроннар санына да бәйле түгел икән. Кайбер галимнәр фикеренчә, баш миенең зурлыгы гәүдәнең зурлыгына бәйле һәм фәкать бәдән белән идарә итүне генә җиңеләйтә.


Кешенең никадәр зирәк булуын беренче чиратта нерв күзәнәкләренең оешу дәрәҗәсенә, аларның бер-берсе белән бәйләнешенә бәйле.

Биология фәннәре докторы, РАМН профессоры Сергей Савельев Русиянең “Комсомольская правда” газетасына “Баш мие зур булган кешенең даһи булу ихтималы күбрәк. Сәләтле кешеләрнең 72 процентының баш миләре уртача 1,4 килограммнан авыррак”, - диде.

Америка президентлыгына намзәт булу өчен көрәшүче Ньют Гингричның Twitterдагы уңышлары нинди?

Мондый сорауга җавапны Twitterда актарынып Гингричның тегендә ни әйткәнен, монда аның турында ни сөйләгәннәрен белешеп һәркем үзе таба ала. Әмма моның өчен шактый вакыт актарынып утырырга туры киләчәк.

Хәзерге заманда инде бу эшне компьютерга кушып була. Компьютер хәтта Twitterда туплаган мәгълүматларын кулланып мәкалә дә язып бирә ала.

Narrative Science исемле яңа бер програм мәкаләләр язучы робот вазифасын башкара. Иң мөһиме, бу бик тиз эшләнә. Аның бу атнада Гингрич турында язган мәкаләсе шедевр булмаса да, ярыйсы гына нәрсә әвәләгән дияргә мөмкин.

Башы-ахыры кеше уйлап, оештырып язган мәкаләгә охшамый, әлбәттә. Шулай да бу мәкалә җөмлә төзелешләре дөрес булган, Twitter стилендәге мәгълүмат тупланмасын хәтерләтә.

Чикагода теркәлгән ширкәт үзенең мәкалә язучы роботын киләчәктә тагын да яхшырту эше алып бара.

Башта робот билгеле бер тәртип белән бирелгән спорт ярышлары нәтиҗәләре турында мәкаләләр яза башлаган булса, хәзер инде Twitterда секундына меңәрләп чыга торган хәбәрләрне йомгаклап мәкаләләр язарга өйрәнгән.

Кешеләр Twitterда язган нәрсәләр турында мәкаләләр ул кадәрле кызык булмаса да, Narrative Science мондый мәкаләләрне язарга өйрәнә икән, ахыр чиктә ул кызыклы нәрсәләр язарга да өйрәнеп китәр.

Ширкәт җитәкчесе Стюарт Франкель: “Бу чыннан да бик гади мәкалә, ул тулысынча автоматлаштырылган. Аңа бер кешенең дә кулы тимәгән. Моның кая таба баруын үзегез күрәсез”, ди.

Франкель әйтүенчә, Narrative Science инде мәкаләләр язарга өйрәнү генә түгел, акча да китерә башлаган. Былтыр алты миллион доллар казанган ширкәтнең хәзер 30 мөштәрие бар. Аларның күбесе Narrative Science язган мәкаләләләрне һәм хәбәрләрне ширкәт эчендә уку өчен ала.

Инглиз телендәге Forbes журналы исә Narrative Science язган мәкаләләрне үзенең интернет сәхифәсендә киң җәмәгатьчелеккә дә чыгара башлады.

Narrative Science мәкаләсе әллә ни матур чыкмаса да, Forbes өчен бик тә файдалы. Forbes бу мәкаләне кешедән яздырган булса, шактый күбрәк акча түләргә тиеш булыр иде. Яки бу эштән бушаган хезмәткәр үз вакытын бары тик кешеләр генә яза ала торган кызыклырак мәкаләләргә сарыф итә ала дигән сүз.

Narrative Science әлегә үз мәкаләләрен инглиз телендә генә яза.

Тарихта беренче тапкыр Айның Җир шарыннан күренмәгән арткы ягы видеоязмага төшерелде. Бу эшне НАСАның махсус җиһазы башкарды. Видеоязма интернетка урнаштырылды.

2 февраль көнне НАСА агентлыгының рәсми сәхифәсендә GRAIL игезәк-зондларының Айның арткы ягын видеога төшерүе турында хәбәр ителде. GRAIL (Gravity Recovery And Interior Laboratory) зондлары – бер төрдәге галәм җиһазлары, Айны MoonKAM камерасы ярдәмендә сынау рәвешендә төшергән.

Ярты минут дәвам иткән язмада Айның төньяк котыбыннан алып көньяк котыбына кадәр арткы өлеше күренә, шулай ук аның катлаулы рельефын ачык итеп күреп була.

GRAIL зондлары 2011 елның сентябрендә эшкә кереште. Хәзерге вакытта алар Ай өслегеннән 50 км биеклектә урнашкан. Проектның максаты – Айның төгәл гравитация харитасын төзү.

Галимнәр тупланган мәгълүмат табигый иярченнең формалашуы һәм эчке төзелеше турындагы сорауларга җавап табарга ярдәм итәчәк дип өметләнә. Проектның бәясе – 496 млн АКШ доллары. Фәнни эзләнүләр май аена кадәр барыр дип көтелә.

Ион-протонлы сикуенсер ( Ion Proton Sequencer) дип аталган җиһаз – кешенең DNA (ДНК) тезмәсендәге барлык 3 миллиард билгене тиз арада укый алган беренче җайланма. DNA – һәр тере организмының үзенчәлекләрен һәм функцияләрен билгели торган уникаль генетик мәгълүмат.

Хәзерге вакытта бу җайланма табибларның эшен җиңеләйтү түгел, фәкать тикшеренүләр өчен кулланыла. Ләкин җайланманы ясап чыгарган Life Technologies ширкәте 10 гыйнвардан аны шәхси мәнфәгатьләрдә куллану өчен заказлар кабул итә башлады. DNAны тулысынча уку бәясе – 1000 доллар, вакыты – 1 көн чамасы.

Life Technologies ширкәтенең вице-президенты Мэниш Джейн әйтүенчә, бу элекке җайланмалар белән чагыштырганда күпкә очсызрак. Өстәвенә, элекке җайланмаларда бу эшне башкару өчен атналар уза иде.

АКШның Бэйлор медицина көллиятендә Кеше геномын тикшерү үзәге мөдире Ричард Гиббс – “Берничә ел элек бу эшне 1000 долларга башкару чынга ашмаслык хыял булып күренә иде”. – ди. Экспертлар әйтүенчә, берәр көнне мондый җайланмалар барлык хастаханәләрдә булачак.

Әхлак мәсьәләсе

Ләкин ион-протонлы секвенсерның уңайлы ягыннан тыш, әле әхлакый ягы да бар. Пенсильвания университетының Биоэтика үзәге мөдире Артур Каплан сүзләренчә, кешенең DNA мәгълүматын алу авыр түгел. Ә аны яңадан тикшереп, кеше турында да күп нәрсәне белеп була. Мәсәлән, кияү никахлашу алдыннан кәләшенең сәламәтлеген тикшерим дисә, һәм анда берәр чир булу ихтималын белсә, никахтан баш тартырга да мөмкин.

Шулай да, җиһаз үзенең файдалы булуын дәлилләде. Мәсәлән, узган ел язында аның беренче өлгесе дистәләрчә кешене юк иткән E.Coli бактериясе турында бик мөһим мәсьәләләрне ачыклауда ярдәм итте.