Узган атнада Сочида беренче тапкыр бала тартмасына бәби салынды. Кемгәдер кирәк булмаган сабый чүплеккә түгел, ә махсус жиһазландырылган тартмага илтеп салынганга күрә, ул исән-сау, тиздән яңа ата-аналы булачак. Краснодар крае – Русиядә иң күп балалар ташланган төбәк санала, шуңа беренче бала тартмалары биредә куелды. Беренчеләре Сочи, Новороссийски, Армавир һәм икесе Краснодарның үзендә куелган. Чираттагы тартмалар Пермь краенда урнаштырылачак.

Чехиядә беренче тартма 2005 елда ачылды. Беренче тартма ачылганда табиблар, рәсмиләр һәм сәясәтчеләр бу эшкә каршы бик күп дәлил китерде. Әхлаксызлыктан алып балалар белән сәүдә итүгә кадәр гаепләр ташланды. Әмма менә инде биш ел ярым узган, аның нәтиҗәсен төрлечә бәяләп була. 46 балалар тартмасына 62 бала салынган. 62 бала үз ата-анасы назыннан мәхрүм булса да, алар исән сау, чүплеккә ташланмаган, яңа гаиләдә тәрбияләнәчәк.

​​

Дөньякүләм популяр eBay интернет-аукцион сәхифәсендә ике имчәк бала сатуга тәкъдим ителде. 45 минуттан тәкъдим сәхифәдән алынды, әлеге хәлне хәзер полиция тикшерә.


DPA агентлыгы хәбәр итүенчә, eBay сайтының алман телле сәхифәсендә билгесез бер кеше Изерлон шәһәрендә туган ике сабыйны сату турында игълан урнаштырган. Бу игъланны Һаген шәһәрендә яшәүче бер хатын-кыз күреп алган һәм шундук балаларны яклау идарәсенә хәбәр иткән. eBay вәкилләре сүзләренчә, аларга барлыгы егермегә якын шикаять килгән. 45 минут үтүгә бу тәкъдимне сәхифәдән алырга карар иткәннәр.

Бу гадәттән тыш хәлне полиция тикшерә башлаган. Балаларны сату тәкъдимен урнаштырган кеше әлегә табылмаган. Бу үзенчә дорфа шаярту булган дигән фикерләр әйтелә, икенче яктан, баласын үстерә алмаган берәр кешенең ярдәм сорау ысулы да булырга мөмкин, диючеләр бар.

Шунысы кызык, моңа охшаш хәлнең инде булганы бар иде. Май аенда 19 яшьлек Отем Брэден үзенең ике яшьлек кыз кардәшен сатуга чыгарган иде. Аның сүзләренчә, ул eBay системасының ничек эшләгәнен тикшерергә теләгән.

2009 елның сентябрендә исә ун яшьлек британияле Зои Пембертон аукционда үзенең әбисен тәкъдим итте. “Тауар”ның уңай ягы итеп ул әбисенең кроссвордларны яхшы чишүен күрсәтте.

eBay сайтында еш кына үзенең җанын, Һитлер чәчләрен, хәтта аерым шәһәрләрне һәм башка шундый башка сыймаган әйберләрне “сатучы” кешеләр очрый.

Елъярым элек Тайландта операция ясатып җенесен алыштырганга кадәр Кшиштов Беговски булып йөргән 57 яшьлек транссексуал Анна Гродска Польша парламенты депутаты булды.

Парламентның беренче, ант бирү утырышында аны башка депутатлар алкышлар белән каршылады.

Гродска исә: «Бу символик мизгел һәм бу минем казанышым түгел, ә мине сайлаганнарның казанышы. Алар Польшаның заманча булуын, төрлелеккә ачык булуын, кешеләрнең үзара аермалыкларына карамастан илдә үзләрен уңайлы хис итүен теләде», - ди.

Октябрь аендагы сайлау нәтиҗәсендә Польша парламенты Сеймга шулай ук гей булуын яшермәүче, гей хокуклары өчен күптәннән көрәш алып баручы Роберт Бедрон да керде.

Аналитиклар Сеймга мондый вәкилләрнең керүе илдә моңарчы күп гасырлар буе көчле булып килгән Рим католик чиркәвенең тәэсире кимүне аңлата ди.

Гродска да, Бедрон да сайлауда “Паликот хәрәкәте” фиркасе вәкилләре буларак катнашты. Бу фирка чиркәүгә кискен каршы чыга, дин әһелләрен сәясәттә катнашуда гаепли, гейларга башкалар белән тигез хокуклар бирүне, бала төшерүне, бер җенесле гаиләләр коруны һәм марихуананы рөхсәт итүне алга сөрә.

Фирка сайлауда көтмәгәндә 10 процент тавыш җыеп Польша парламентында зурлыгы белән өченче урынга иреште.

Гродска парламентка сайланудан соң каршылыклы хисләр кичергәнлеген белдерә. Аның әйтүенчә, урамда очраган кешеләрнең күпчелеге аңа хуплау белдергән, шул ук вакытта агрессив мөнәсәбәтне дә күрергә туры килгән.

Тайландта операция ясатканчыга кадәр Гродски гадәти бер гаилә атасы булган. Аның инде балигъ яшьтәге улы да бар. Анна Гродска хәзер дөньяда бердәнбер транссексуал парламент әгъзасы санала.

Этикет белгече булудан тыш Русиянең Романовлар патша нәселе берләшмәсе вәкиле дә булган Арцишевский, петербурларның киемнәре күп очракта үзләре барган урыннарына бөтенләй туры килми дигән карашта. “Бик эссе һәм җайлы булганга карап кына Мариин театрына су коену киемнәрендә, ягъни бикинида килмибез бит, ә Петербурда театрлар гына түгел, Эрмитаж, Рус музее, Нева проспекты да бар", ди ул.

Элегрәк Петербур шәһәр идарәсендә дәүләт протоколы бүлеген җитәкләгән Иван Арцишевский, шәһәрдә яшәүчеләр нинди киемдә кафе, театр, кино һәм музейга барырга, ә нинди киемдә кызынырга мөмкин икәнен аңларга тиеш, дип исәпли. Шушы фикерен ул итагатьле киенүгә багышланган матбугат очрашуында белдерде. Анда хакимияттән берәү дә булмаган. Шуңа күрә бу тәкъдимнәрнең нинди юридик кысаларда гамәлгә куелуы да ачык кала.

Быел җәй Русиядә үтә дә эссе булу күпләрне бик җиңелчә генә кием киюгә этәрде. Зур шәһәрләрдә дә, авылларда да ике бармак арасына кыстырылган баулы башмаклар һәм кыска ыштаннар (шортлар) кию гадәти хәлгә әйләнде.

Икенче яктан, дөнья модасы да кыска ыштаннар ягында. Соңгы вакытта билгеле модельерлар ирләр өчен төрледән-төрле кыска ыштаннар тәкъдим итә. Кыска джинслар, җиңелчә төсле тукымадан тегелгән тез өстенән генә булган кыска чалбарларны брендлы кием киштәләрендә дә, маникеннарда да күрергә була. Инде урамда да кыска чалбарлы костюм кигән, галстуклы кешеләрне очратырга була. Аларның аякларында яхшы күннән түфлиләр һәм кулларында кыйммәтле сумкалар. Каядыр эшлекле очрашуга ашыгалар.

Кыска ыштанның да төрлесе бар. Спорт өчен ефәктән йә булмаса синтетик материалдан тегелгәне дә, кискән чалбар кебекләре дә, шулай ук су коена торган төрләре дә бик күп.

Арцишевский да Петербурны әдәпле кала итеп күрү теләген белдергәндә, кайсысын тыярга кирәклеген ачык кына итеп әйтеп бирмәгән.

Чит ил туристлары җәйге җиңелчә башмакларны һәм кыска штаннарны (шортларны) хуп күрә. Ә аларга нишләргә?

Тышкы кыяфәт Петербур этикет белгечләрен генә түгел, ә башка илләрне дә борчый. Мисал өчен, Британиянең Брайтон һәм Хоув шәһәрләрендә бер транспорт ширкәте күлмәксез һәм футболкасыз автобусларда йөрүне тыйды. Бу кагыйдә эсселәр башлангач, 2011-ның җәеннән көчкә керде. Автобуска утырганнар тирләп утыргычларны тапландырмасын өчен шулай эшләнде.

Бай булу теләген үлчәп буламы?

Бу сорауга җавап табар өчен инде дүрт ел Лондонда урнашкан “Legatum” институты исемле тикшеренү үзәге җәмгыятьләрне өйрәнүче белгечләр (социолингвистлар) ярдәмендә хисап әзерли. 110 илдә икътисади күрсәткечләр, мәгариф, сүз иреге дәрәҗәсе һәм халыкның тормышларыннан канәгать булу-булмаулары тикшерелә.


Казанда яшәүче Фирдәүс ханым Девятаева үз кәсебен 18 ел элек башлаган. Ул ире, табиб Александр Девятаев ярдәмендә чәшке мае нигезендә ясалган “Мюстела” косметикасын уйлап тапкан һәм җитештерү башлаган ширкәтне җитәкли.

Ни өчен кайбер халыклар башкалардан мулрак яши?

Фирдәүсә Девятаева: "Бу сорауга 18 ел эшмәкәрлек белән шөгыльләнгән,  авылда үскән, ирем белән бөтен Көньяк-Көнчыгыш Азия илләре, Мексика, Европа илләрен әйләнеп кайткан, төрле халыкларны, шул санда мөселман халыкларын да күргән кеше буларак җавап бирәм.

Бер ил дә бездә булган кебек хәлләрне күрмәгән. 17нче елгы революциядән соң партиянең "бөтен кеше бертигез" булырга тиеш дигән төшенчәсеннән халык әле дә азат түгел. Бездән Аллаһы тәгаләне алдылар, икътисадны үзгәрттеләр, үсешне алдылар, безгә бишъеллык план бирделәр, без эштән бизеп рапорт бирергә генә өйрәндек.

Кешенең уйлавын һәм мөнәсәбәтен үзгәртергә кирәк. Мин хәзер сөенәм, яшьләр икенче төрле дип. Алар белән эшләве миңа бик рәхәт хәзер. 18 елдан соң күргәзмәләрдә күрәм, шатланам - япь-яшь кызлар, егетләр горурлык белән "Мюстела" диләр. Ул сүзнең кыйммәте һәм үз бәясе бар. Ә олылар - бу "Мюстела" бит, безнең илнеке, мин битемә икенче әйбер сөртәм дип борыннарын чиертеп китә. Андыйларга мин гел әйтәм - битегез сезнеке, нәрсә телисез - шуны сөртегез, матур гына булыгыз, дим.

Үз вакытында президент Шәймиевкә да әйткән идем. Татарстан дөньяга КамАЗ һәм нефтьләре белән генә түгел, матурлык белән дә танылсын әле, дигән идем. Бу 15 ел элек булган хәл. Хатын-кызның һәрвакытта да матур буласы килә, бу кәсепнең бөлгенлеккә төшү куркынычы юк дигән идем. Элек түрәләрдән яклау күбрәк була иде. Хәзер төннәрен йоклый алмый ятам, нәрсә булды соң, нишләп эшләү шул кадәр авыр соң, дип. Мин үз эшемнең дөрес һәм кирәк икәнен беләм. Кая гына барсам да, яклау табачагыма ышана идем. Хәзер барып керсәгез дә - аппаратта тәҗрибәсез яшьләр утыра. Алар барысы да инде кемдер эшләгән эшнең җимешләрен җыярга килгән. Алар милек, нефть кебек эшләргә генә килә. Яшьләр бердәнбер акчалы урын - хөкүмәт дип белә. Беркем дә җитештерү яки уйлап табуның акча китерәчәгенә ышанмый. Аңа бик сабырлык кирәк, аңа вакыт һәм көч кирәк.

Бездә халыкта көнчелек күп. Начарлыктан түгел ул. Әле берничә ел элек кенә барыбыз да бертигез булган халык - берничә ел эчендә дөрес ясалмаган хосусыйлаштыру аркасында, нефть һәм башка байлыклар белән халыкның бик кечкенә генә бер өлеше тиз генә баеп китте."

Кәсеп өчен хатын-кыз булу -  начар түгел

“Ирем эшләмәгәнне мин эшли алам. Аның өчен хатын-кызның ялгышмавы кирәк. Беренче көннән үзеңнең абруеңны төшермичә, үз-үзеңне камилләштерергә кирәк. Мин бизнесны алып бару өчен күргәзмәләргә барам, бәйгеләрдә катнашам, һәрвакытта мин кеше күзе алдында, әмма бары тик уңайлы яктан. Матур булырга, өлгерергә, гаилә дә карарга кирәк. Ирем эшли алмаса - мин аны әкрен генә үзем эшлим, чөнки мин иеләм. Иелгән башны кылыч кисми, дигән халкыбызның мәкале бар. Миңа бу мәкаль 18 ел буе булыша. Гаилә алып барган хатын-кыз бизнесны бик җиңел алып бара", ди "Мюстела" ширкәте хуҗабикәсе.

1990 елда Казакъстан башкаласы Алматыдан Астанага күчерелде. Шул вакытта күп кенә хөкүмәт җитәкчеләре дә анда эшкә китәргә мәҗбүр булды. Аларның кайберләре беренче хатыннарын Алматыда калдырып, яңа башкалада икенче хатын тапты.

Шулай итеп, Казакъстанның Алматы шәһәре - “байбичәләр” (беренче хатын), ә Астана “тока”лар (яшь хатын) өчен дип йөртелә башлады.

Бу күпхатынлылык күренеше күбрәк югары җитәкчеләр арасында таралган. Чөнки алар төрле өстенлеккә ия.

Рәсмиләр әйтүенчә, Казакъстанда күпхатынлылык кануни түгел. Башка Үзәк Азия илләрендә хәтта берничә хатын тоткан өчен ике ел төрмә янаса, Казакъстанда 1998 елдан башлап күпхатынлылык өчен җәзага тарту юк.

Шинар апай күпхатынлыкка каршы түгел

Күпхатынлылыкны берничә тапкыр канунлаштырырга да тәкъдим иткәннәр, тик депутатлар моңа каршы чыккан. Казакъстанда уздырылган рәсми булмаган сораштыру күрсәткәнчә, ирләрнең 40% артыгы күпхатынлылыкны яклый. Хатыннар арасында тик 20% гына моңа каршы чыга.

Мәсәлән, Шимкент шәһәрендә яшәүче 57 яшьлек Шинар апай өй эшләрен алып бара. Ул күпхатынлылыкка һич кенә дә каршы түгел. Хәзерге вакытта Шинар ханым зур өйдә биш баласы, ире һәм тагын аның ике яшь хатыны белән гомер кичерә.


“Мин күпхатынлылыкка каршы түгелмен. Безнең өйдә барысы да уртак. Бөтен балаларыбыз да безне “әни” дип йөртә. Бар урыннарга бергә йөрибез һәм эшләрне дә бергә эшлибез”, ди ул.

Байбичә Шинар апа ирләрнең күпхатынлылык турында ачыктан-ачык сөйләвен бик уңай кабул итә, ул бу мәсьәләдә ялганлауны яратмый.

Шинар апайлар гаиләсе Казакъстанда беркем аптырамый. Чөнки 40 яшен узган бай ирләр арасында күпхатынлылык киң таралган. Ә яшь хатыннар күбесенчә 20 белән 30 арасындагылар.

Парламент әлегә кире кагып килә

Казакъстан президенты Нурсолтан Назарбаев ике яшь хатыны бар дип әйткәне өчен кияве Рәхәт Алиевны үзеннән читләштерде. Һәм шуннан аңа коррупция һәм ватанга хыянәт өчен гаеп тагылды. Хәзер аның кияве чит илдә яши. Алиевның әйтүенә караганда, Назарбаевның никахлашмаган хатыныннан өч баласы бар.

Назарбаев аның дөрес түгеллеген, ягъни яшь хатыннары һәм балалары барлыгын җәмәгатьчелек алдында расламады.

Казакъстан парламентында күпхатынлылык мәсьәләсе ике тапкыр тикшерелде. Тик ул беркайчан да яклау тапмады. Беренче тапкыр бу хәл 2001 елны булды, аннары тагын парламентка моннан өч ел элек кертелде. Моның кире кагылуы хатын-кыз депутатларының каршылыгына нигезләнгән иде. Аеруча да яшь депутат һәм хатын-кызлар хокукын яклаучы Бәхет Сыздыкова моңа аяк терәп каршы торды.

“Әгәр күпхатынлылыкны рәсмиләштерергә әйтсәгез, күпирлелекне дә рәсмиләштерергә тиешсез. Болай булмаган очракта сез Конституциядә каралган хатын-кыз һәм ир кешенең тигез хокуклыгын бозасыз”, ди ул.

Казакъ халкы бу мәсьәлә кабат парламентка әйләнеп кайтачагына шикләнми. Шул ук вакытта берничә хатын алырга теләгән ир кеше муллага барып никах кына укыта.

Күрше Кыргызстан һәм Таҗикстанда берничә хатын-кызга өйләнгән ир кешегә никах уку тыелган. Казакъстанда мондый чикләүләр юк.

Алматының җәмигъ мәчете имамы Бәхтияр Хәсәналиев күпме никах укыганын белми. Чөнки аларны теркәү эше кертелмәгән. Ел башыннан бирле 400-500 булырга мөмкинлеген әйтә.

Согуд Гарәбстаны хатын-кызлары машина йөртүне тыюга протест белдереп, урамнарда кычкырып йөрмәде. Аларга җиңелрәк юл тәкъдим ителде: чит илдә машина йөртү таныклыгы ала алган ханымнарга рульгә утырып урам әйләнү киңәше бирелде.

Мондый адымга баруны аларны узган айда бер ханымның тугыз көнгә төрмәгә ябылып тотуы мәҗбүр итте. Ул гарәп хатыны патшалык тарафыннан тыелуга карамастан, машина йөрткән видеосын төшереп YouTubeка җибәргән булган.

Согуд Гәрабстаны рәсмиләре мондый тыюны дин әһелләренә таянып кертте. Ваһһаби агымындагы руханилар хатын-кызның руль артына утыруына аяк терәп каршы.

Әл-Риядта урнашкан Согуди гражданлык һәм сәяси хокуклар берлеге җитәкчесе Мөхәммәт әд-Каһтани исә протестчыларга нык булырга чакыра.

“Илнең сәяси җитәкчелеге һәм зыялылар хатын-кызлар үз хокукларыннан мәхрүм булмасын өчен әлеге мәсьәләне тулысынча хәл итәргә тиеш”, ди ул.

Такси гына кала

Җиддәдә яшәүче Согуди хатыны Ум Абдулла машина йөртергә ярамау аның көндәлек тормышында күп мәшәкатьләр тудыруын әйтә.

“Хатын-кызга хәрәкәт итү өчен бу яхшы булыр иде. Чөнки без хәзер авырлык кичерәбез. Мисал өчен, такси проблемасы бар, йөртүче буларак чит илдән эшче кулларны җәлеп итәргә кирәк. Бу финанс түгел, ә психологиягә бәрә торган мәсьәлә”, ди ул.

Башка хатын-кызлар бу уңайлык кына түгел, иминлеккә дә бәйле булуын искәртә.

“Әгәр мин машина йөртә алам икән, инде ир туганымнан мине кайдадыр алып бару турында сорарга кирәк булмаячак. Мин барлык хуҗалык эшләрен дә үзем башкара алачакмын. Балаларны мәктәптән алып кайту да хәл ителә. Һәм бу очракта таксист белән дә проблема тумый. Мин дә иминлектә булачакмын”, ди бер гарәп хатыны.

Ир кешеләр дә тыюларга каршы

Кайбер ир кешеләр исә бу тыюлардан шулай ук зарар күрә. Шуларның берсе Җиддә дә яшәүче Мөхәммәт әл-Наср моның аркасында эштә проблемнар булуын, яисә инде таксига акчаның күп китүен әйтә.

“Балаларны мәктәптән алып кайту яки хатынны табибка алып бару өчен җитәкчедән сорап китәргә кирәк. Әгәр минем хатыным үзе машина йөртә алса, мин болардан азат булыр идем. Шулай ук балаларым да ниндидер ят машина йөртүче белән түгел, ә хатыным белән үзләрен иминрәк хис итә”, ди ул.

Җиддәдәге гарәп хатыны Муна әл-Аср әгәр ахыр чиктә хатын-кызларга машина йөртү рөхсәт ителсә дә, ирләр тарафыннан басым булачагын әйтә. Чөнки юлда төрле хәлләргә очрарга мөмкин. Һәм ул вакытта инде ирләрдән мәрхәмәтлек көтү өметсез булачак.